Celiakia a wzrost dziecka: objawy, badania i nadrabianie wzrostu po leczeniu
Tak, nieleczona celiakia może hamować wzrost dziecka, bo uszkodzone jelito gorzej wchłania składniki potrzebne do rośnięcia[1][3]. U części dzieci nie daje objawów ze strony brzucha, a niski wzrost lub opóźnione dojrzewanie bywa jej głównym sygnałem[5]. Po rozpoznaniu i przejściu na dietę bezglutenową dziecko zwykle w ciągu 1–2 lat wraca na swoją krzywą wzrostu i masy ciała[5].
W skrócie
- W przeglądzie badań biopsja potwierdziła celiakię u około 1 na 14 osób z niskim wzrostem, a przy niskim wzroście bez znanej przyczyny u około 1 na 9[4].
- Celiakia może dawać biegunki i bóle brzucha, ale też tylko zmęczenie, anemię, afty albo słabsze rośnięcie, a czasem żadnych objawów[3].
- Przed badaniami w kierunku celiakii dziecko powinno jeść gluten jak zwykle, bo dieta bezglutenowa może zafałszować wynik[2][7].
- Jeśli po 1–2 latach ścisłej diety dziecko nie nadrabia wzrostu, endokrynolog sprawdza między innymi wydzielanie hormonu wzrostu[5].
- Dorośli chorzy na celiakię mają średnio podobny wzrost jak ogół ludzi, choć u mężczyzn późniejsze rozpoznanie wiązało się z niższym wzrostem[9].
Jak celiakia wpływa na wzrost dziecka?
Celiakia to choroba, w której gluten, białko obecne w pszenicy, życie i jęczmieniu, uszkadza błonę śluzową jelita cienkiego. Uszkodzone kosmki jelitowe nie wchłaniają wtedy dobrze witamin, składników mineralnych i innych substancji, których dziecko potrzebuje do rośnięcia[3].
Według amerykańskiego instytutu NIDDK dziecko, które nie wchłania składników odżywczych, może rosnąć wolniej i być niższe od rówieśników, później wchodzić w dojrzewanie i tracić na wadze[1]. U niemowląt i dzieci lekarze mówią wtedy o zahamowaniu rozwoju: dziecko waży mniej albo przybiera wolniej, niż powinno w swoim wieku[1].
U dziewcząt z nieleczoną celiakią opisywano też opóźnione dojrzewanie i późniejszą pierwszą miesiączkę[5]. Nieleczona choroba może więc przesunąć nie tylko sam wzrost, ale cały kalendarz dojrzewania.
Jak często za niskim wzrostem stoi celiakia?
Częściej, niż wiele osób przypuszcza. W przeglądzie 17 badań, które objęły 3759 osób z niskim wzrostem, biopsja jelita potwierdziła celiakię u około 1 na 14 z nich[4]. Wśród osób z idiopatycznym niskim wzrostem, czyli takim, dla którego wcześniej nie znaleziono przyczyny, było to około 1 na 9[4].
Autorzy zastrzegają, że badania mocno się od siebie różniły, a sposób doboru pacjentów mógł zawyżać wynik[4]. Inny przegląd podaje ostrożniejszy zakres: od 2% do 10% dzieci badanych z powodu niskiego wzrostu[5].
Dlatego autorzy tego przeglądu piszą, że wykluczenie celiakii to pierwszy krok w diagnostyce niskiego dziecka[5]. Zaczyna się od zwykłego badania krwi, a wynik może zmienić całe dalsze postępowanie. Jakie inne choroby mogą stać za niskim wzrostem, opisujemy w tekście niski wzrost u dziecka.
Objawy celiakii u dzieci i nastolatków
Celiakia ma wiele twarzy. U jednego dziecka daje biegunki, u innego tylko zmęczenie albo słabsze rośnięcie, a u części nie daje żadnych objawów[3]. Sygnałów szukaj więc w kilku miejscach naraz:
| Obszar | Co można zauważyć |
|---|---|
| Brzuch i trawienie | przewlekła biegunka albo zaparcia, ból brzucha, wzdęcia, gazy[1][3] |
| Wzrost i dojrzewanie | wolniejsze rośnięcie, niski wzrost, opóźnione dojrzewanie, chudnięcie[1][3] |
| Krew i jama ustna | niedokrwistość, afty[3] |
| Zęby | uszkodzenia szkliwa zębów stałych[1] |
| Samopoczucie i zachowanie | zmęczenie, bóle głowy, zmiany nastroju, rozdrażnienie, kłopoty z zachowaniem[1][3] |
Celiakia częściej dotyczy dzieci, w których rodzinie ktoś już na nią choruje, a także dzieci z cukrzycą typu 1, zespołem Downa albo autoimmunologiczną chorobą tarczycy[3]. Gdy celiakię rozpozna się u dziecka, zbadać powinni się też rodzice i rodzeństwo, bo mogą chorować bez objawów[3].
Brak objawów nie oznacza braku problemu. Osoby z celiakią bez objawów, które się nie leczą, z czasem także mogą mieć powikłania[1].
Diagnostyka celiakii: nie odstawiaj glutenu przed badaniami
Najważniejsza zasada dla rodzica brzmi: nie wprowadzaj diety bezglutenowej na własną rękę, zanim dziecko zostanie przebadane. Lekarze odradzają przechodzenie na nią przed badaniami, bo może zafałszować wyniki[2]. Poradnik Medycyny Praktycznej podkreśla, że diagnostyka jest wiarygodna tylko po odpowiednio długim jedzeniu glutenu[7]. Badania przebiegają zwykle tak:
- Badanie krwi. Pediatra zleca oznaczenie przeciwciał przeciw transglutaminazie tkankowej w klasie IgA (tTG-IgA) razem z całkowitym IgA[6]. Jeśli całkowite IgA jest bardzo niskie, potrzebny jest test oparty na przeciwciałach IgG[6].
- Zwykłe jedzenie do końca diagnostyki. Dziecko je posiłki z glutenem tak jak dotąd, aż lekarz powie, że badania się zakończyły[2][7].
- Wizyta u gastroenterologa dziecięcego. Przy dodatnim wyniku dziecko powinno trafić do specjalisty[6].
- Biopsja albo rozpoznanie bez biopsji. Zwykle pobiera się wycinki z jelita cienkiego w czasie gastroskopii[2]. Według europejskich wytycznych z 2020 r. u dziecka z poziomem tTG-IgA co najmniej 10 razy wyższym od normy i dodatnimi przeciwciałami EMA w drugiej próbce krwi można, za zgodą rodziny, rozpoznać celiakię bez biopsji[6].
- Badania genetyczne tylko w wybranych sytuacjach. Brak wariantów genów DQ2 i DQ8 sprawia, że celiakia jest bardzo mało prawdopodobna, ale samo ich posiadanie jej nie potwierdza[2]. Wytyczne nie traktują tego badania jako obowiązkowego[6].
Jeśli dziecko już przeszło na dietę bezglutenową, nie zmieniaj jej samodzielnie w żadną stronę. Powiedz o tym lekarzowi, który zdecyduje, jak przeprowadzić badania.
Czy dziecko z celiakią nadrobi wzrost?
Najczęściej tak, zwłaszcza gdy celiakię rozpozna się wcześnie. Po przejściu na dietę bezglutenową dziecko zwykle zaczyna szybciej rosnąć i w ciągu 1–2 lat wraca na swoją krzywą wzrostu i masy ciała[5].
Dobrze pokazuje to holenderskie badanie 60 dzieci z celiakią rozpoznaną przed 9. rokiem życia. Przy rozpoznaniu 30% z nich miało wzrost wyraźnie poniżej rówieśników, czyli poniżej 2 odchyleń standardowych od średniej[8]. Po wprowadzeniu diety szybko nadrabiały wzrost w pierwszym roku, a całkowicie nadrobiły go w ciągu 2–3 lat[8].
A dorosły wzrost? W izraelskim badaniu 290 dorosłych chorych na celiakię mieli oni średnio podobny wzrost jak ogół populacji[9]. U mężczyzn późniejsze rozpoznanie wiązało się jednak z niższym wzrostem w dorosłości, a u kobiet takiej zależności nie stwierdzono[9]. NIDDK również zwraca uwagę, że zależnie od wieku rozpoznania niski wzrost nie zawsze się cofa[1].
Jeśli po roku lub dwóch latach ścisłej diety i przy ujemnych już przeciwciałach dziecko nadal nie nadrabia wzrostu, endokrynolog powinien sprawdzić wydzielanie hormonu wzrostu[5]. U części dzieci z celiakią występuje też jego niedobór, który wymaga osobnego leczenia[5]. Na czym ono polega, opisujemy w tekście hormon wzrostu.
Dieta bezglutenowa i kontrole: co pomaga dziecku rosnąć
Podstawą leczenia celiakii jest dieta bezglutenowa stosowana przez całe życie[7]. Pozwala ona wygoić się błonie śluzowej jelita i łagodzi objawy[3]. Lekarz może zaproponować wizytę u dietetyka, który pomoże ułożyć jadłospis[3]. Lista dla rodzica:
- mierz dziecko co kilka miesięcy w ten sam sposób i zapisuj wyniki, bo nadrabianie wzrostu i wagi wymaga regularnej kontroli[5],
- pilnuj corocznych badań przeciwciał, które pomagają sprawdzić, czy dieta jest naprawdę bezglutenowa[5],
- dbaj, żeby dieta bezglutenowa nadal dawała dość energii, białka i wapnia (normy znajdziesz w tekście co jeść, żeby urosnąć),
- mów lekarzowi, jeśli objawy wracają albo dziecko przestaje przybierać na wadze,
- nie wprowadzaj diety bezglutenowej u rodzeństwa „na wszelki wypadek”, tylko poproś lekarza o badania[3].
Nastolatkowi łatwiej trzymać się diety, gdy rozumie, po co to robi. Wytłumacz, że to właśnie dieta daje jelitu szansę się wygoić, a całemu ciału lepsze warunki do rośnięcia.
Kiedy do lekarza?
Porozmawiaj z pediatrą o badaniu w kierunku celiakii, jeśli u dziecka:
- wzrost jest niski albo tempo rośnięcia wyraźnie zwolniło[5][7],
- dojrzewanie się opóźnia[1][7],
- występuje niedokrwistość z niedoboru żelaza[7],
- powtarzają się bóle brzucha albo biegunka[7],
- masa ciała spada albo rośnie wolniej, niż powinna[1],
- ktoś z najbliższej rodziny choruje na celiakię albo dziecko ma cukrzycę typu 1[2][7].
Na wizytę zabierz wcześniejsze pomiary wzrostu i wagi oraz książeczkę zdrowia dziecka. Lekarz naniesie je na siatkę centylową i zdecyduje, jakie badania są potrzebne.
Pytania i odpowiedzi
Czy celiakia może być jedyną przyczyną niskiego wzrostu?
Czy przed badaniem na celiakię trzeba jeść gluten?
Tak. Lekarze nie zalecają przechodzenia na dietę bezglutenową przed badaniami, bo może to zafałszować wynik[2]. Dziecko powinno jeść tak jak zwykle, aż lekarz zakończy diagnostykę.
Po jakim czasie dziecko nadrabia wzrost na diecie bezglutenowej?
Czy dorosły z celiakią będzie niższy?
Niekoniecznie. W izraelskim badaniu dorośli z celiakią mieli średnio podobny wzrost jak ogół populacji, choć u mężczyzn później rozpoznana choroba wiązała się z niższym wzrostem[9].
Źródła
- NIDDK (NIH): Symptoms & Causes of Celiac Disease niddk.nih.gov
- NIDDK (NIH): Diagnosis of Celiac Disease niddk.nih.gov
- Nemours KidsHealth: Celiac Disease in Kids & Teens kidshealth.org
- Singh A. D. i in., Journal of Gastroenterology and Hepatology 2021: Prevalence of celiac disease in patients with short stature: A systematic review and meta-analysis pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Bozzola M. i in., Diseases 2015: Auxo-Endocrinological Approach to Celiac Children pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Husby S. i in., Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition 2020: European Society Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition Guidelines for Diagnosing Coeliac Disease 2020 pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Medycyna Praktyczna dla pacjentów (prof. H. Szajewska): Celiakia u dzieci mp.pl
- Damen G. M. i in., Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition 1994: Catch-up growth in 60 children with celiac disease pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Weiss B. i in., American Journal of Gastroenterology 2008: Is adult height of patients with celiac disease influenced by delayed diagnosis? pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli martwi Cię wzrost Twój albo Twojego dziecka, porozmawiaj z pediatrą lub lekarzem rodzinnym. Zasady, według których piszemy, opisujemy na stronie O nas.
Czytaj dalej
Wszystkie artykuły- Niski wzrost u dziecka: kiedy to norma, a kiedy powód do badańNiski wzrost u dziecka to wynik poniżej 3. centyla. Zwykle to cecha rodzinna albo późniejsze dojrzewanie. Sprawdź, jakie tempo rośnięcia wymaga badań.
- Siatki centylowe wzrostu: jak je czytać i kiedy iść z dzieckiem do lekarzaCentyl pokazuje, jak wzrost dziecka wypada na tle rówieśników. Granice normy to 3. i 97. centyl. Sprawdź, jak czytać siatkę i kiedy pokazać ją pediatrze.
- Hormon wzrostu: co robi, kiedy się wydziela i kiedy go brakujeHormon wzrostu wytwarza przysadka, najwięcej nocą. Zobacz, jak działa, po czym poznać jego niedobór, jak wygląda diagnostyka i dlaczego leczy go tylko lekarz.