Urośnij Pobierz za darmo

Dla rodziców

Celiakia a wzrost dziecka: objawy, badania i nadrabianie wzrostu po leczeniu

Tak, nieleczona celiakia może hamować wzrost dziecka, bo uszkodzone jelito gorzej wchłania składniki potrzebne do rośnięcia[1][3]. U części dzieci nie daje objawów ze strony brzucha, a niski wzrost lub opóźnione dojrzewanie bywa jej głównym sygnałem[5]. Po rozpoznaniu i przejściu na dietę bezglutenową dziecko zwykle w ciągu 1–2 lat wraca na swoją krzywą wzrostu i masy ciała[5].

Redakcja Urośnij Aktualizacja: 6 min czytania 9 źródeł

W skrócie

  • W przeglądzie badań biopsja potwierdziła celiakię u około 1 na 14 osób z niskim wzrostem, a przy niskim wzroście bez znanej przyczyny u około 1 na 9[4].
  • Celiakia może dawać biegunki i bóle brzucha, ale też tylko zmęczenie, anemię, afty albo słabsze rośnięcie, a czasem żadnych objawów[3].
  • Przed badaniami w kierunku celiakii dziecko powinno jeść gluten jak zwykle, bo dieta bezglutenowa może zafałszować wynik[2][7].
  • Jeśli po 1–2 latach ścisłej diety dziecko nie nadrabia wzrostu, endokrynolog sprawdza między innymi wydzielanie hormonu wzrostu[5].
  • Dorośli chorzy na celiakię mają średnio podobny wzrost jak ogół ludzi, choć u mężczyzn późniejsze rozpoznanie wiązało się z niższym wzrostem[9].

Jak celiakia wpływa na wzrost dziecka?

Celiakia to choroba, w której gluten, białko obecne w pszenicy, życie i jęczmieniu, uszkadza błonę śluzową jelita cienkiego. Uszkodzone kosmki jelitowe nie wchłaniają wtedy dobrze witamin, składników mineralnych i innych substancji, których dziecko potrzebuje do rośnięcia[3].

Według amerykańskiego instytutu NIDDK dziecko, które nie wchłania składników odżywczych, może rosnąć wolniej i być niższe od rówieśników, później wchodzić w dojrzewanie i tracić na wadze[1]. U niemowląt i dzieci lekarze mówią wtedy o zahamowaniu rozwoju: dziecko waży mniej albo przybiera wolniej, niż powinno w swoim wieku[1].

U dziewcząt z nieleczoną celiakią opisywano też opóźnione dojrzewanie i późniejszą pierwszą miesiączkę[5]. Nieleczona choroba może więc przesunąć nie tylko sam wzrost, ale cały kalendarz dojrzewania.

Jak często za niskim wzrostem stoi celiakia?

Częściej, niż wiele osób przypuszcza. W przeglądzie 17 badań, które objęły 3759 osób z niskim wzrostem, biopsja jelita potwierdziła celiakię u około 1 na 14 z nich[4]. Wśród osób z idiopatycznym niskim wzrostem, czyli takim, dla którego wcześniej nie znaleziono przyczyny, było to około 1 na 9[4].

Autorzy zastrzegają, że badania mocno się od siebie różniły, a sposób doboru pacjentów mógł zawyżać wynik[4]. Inny przegląd podaje ostrożniejszy zakres: od 2% do 10% dzieci badanych z powodu niskiego wzrostu[5].

Dlatego autorzy tego przeglądu piszą, że wykluczenie celiakii to pierwszy krok w diagnostyce niskiego dziecka[5]. Zaczyna się od zwykłego badania krwi, a wynik może zmienić całe dalsze postępowanie. Jakie inne choroby mogą stać za niskim wzrostem, opisujemy w tekście niski wzrost u dziecka.

Objawy celiakii u dzieci i nastolatków

Celiakia ma wiele twarzy. U jednego dziecka daje biegunki, u innego tylko zmęczenie albo słabsze rośnięcie, a u części nie daje żadnych objawów[3]. Sygnałów szukaj więc w kilku miejscach naraz:

Możliwe sygnały celiakii u dzieci i nastolatków
ObszarCo można zauważyć
Brzuch i trawienieprzewlekła biegunka albo zaparcia, ból brzucha, wzdęcia, gazy[1][3]
Wzrost i dojrzewaniewolniejsze rośnięcie, niski wzrost, opóźnione dojrzewanie, chudnięcie[1][3]
Krew i jama ustnaniedokrwistość, afty[3]
Zębyuszkodzenia szkliwa zębów stałych[1]
Samopoczucie i zachowaniezmęczenie, bóle głowy, zmiany nastroju, rozdrażnienie, kłopoty z zachowaniem[1][3]

Celiakia częściej dotyczy dzieci, w których rodzinie ktoś już na nią choruje, a także dzieci z cukrzycą typu 1, zespołem Downa albo autoimmunologiczną chorobą tarczycy[3]. Gdy celiakię rozpozna się u dziecka, zbadać powinni się też rodzice i rodzeństwo, bo mogą chorować bez objawów[3].

Brak objawów nie oznacza braku problemu. Osoby z celiakią bez objawów, które się nie leczą, z czasem także mogą mieć powikłania[1].

Diagnostyka celiakii: nie odstawiaj glutenu przed badaniami

Najważniejsza zasada dla rodzica brzmi: nie wprowadzaj diety bezglutenowej na własną rękę, zanim dziecko zostanie przebadane. Lekarze odradzają przechodzenie na nią przed badaniami, bo może zafałszować wyniki[2]. Poradnik Medycyny Praktycznej podkreśla, że diagnostyka jest wiarygodna tylko po odpowiednio długim jedzeniu glutenu[7]. Badania przebiegają zwykle tak:

  1. Badanie krwi. Pediatra zleca oznaczenie przeciwciał przeciw transglutaminazie tkankowej w klasie IgA (tTG-IgA) razem z całkowitym IgA[6]. Jeśli całkowite IgA jest bardzo niskie, potrzebny jest test oparty na przeciwciałach IgG[6].
  2. Zwykłe jedzenie do końca diagnostyki. Dziecko je posiłki z glutenem tak jak dotąd, aż lekarz powie, że badania się zakończyły[2][7].
  3. Wizyta u gastroenterologa dziecięcego. Przy dodatnim wyniku dziecko powinno trafić do specjalisty[6].
  4. Biopsja albo rozpoznanie bez biopsji. Zwykle pobiera się wycinki z jelita cienkiego w czasie gastroskopii[2]. Według europejskich wytycznych z 2020 r. u dziecka z poziomem tTG-IgA co najmniej 10 razy wyższym od normy i dodatnimi przeciwciałami EMA w drugiej próbce krwi można, za zgodą rodziny, rozpoznać celiakię bez biopsji[6].
  5. Badania genetyczne tylko w wybranych sytuacjach. Brak wariantów genów DQ2 i DQ8 sprawia, że celiakia jest bardzo mało prawdopodobna, ale samo ich posiadanie jej nie potwierdza[2]. Wytyczne nie traktują tego badania jako obowiązkowego[6].

Jeśli dziecko już przeszło na dietę bezglutenową, nie zmieniaj jej samodzielnie w żadną stronę. Powiedz o tym lekarzowi, który zdecyduje, jak przeprowadzić badania.

Czy dziecko z celiakią nadrobi wzrost?

Najczęściej tak, zwłaszcza gdy celiakię rozpozna się wcześnie. Po przejściu na dietę bezglutenową dziecko zwykle zaczyna szybciej rosnąć i w ciągu 1–2 lat wraca na swoją krzywą wzrostu i masy ciała[5].

Dobrze pokazuje to holenderskie badanie 60 dzieci z celiakią rozpoznaną przed 9. rokiem życia. Przy rozpoznaniu 30% z nich miało wzrost wyraźnie poniżej rówieśników, czyli poniżej 2 odchyleń standardowych od średniej[8]. Po wprowadzeniu diety szybko nadrabiały wzrost w pierwszym roku, a całkowicie nadrobiły go w ciągu 2–3 lat[8].

A dorosły wzrost? W izraelskim badaniu 290 dorosłych chorych na celiakię mieli oni średnio podobny wzrost jak ogół populacji[9]. U mężczyzn późniejsze rozpoznanie wiązało się jednak z niższym wzrostem w dorosłości, a u kobiet takiej zależności nie stwierdzono[9]. NIDDK również zwraca uwagę, że zależnie od wieku rozpoznania niski wzrost nie zawsze się cofa[1].

Jeśli po roku lub dwóch latach ścisłej diety i przy ujemnych już przeciwciałach dziecko nadal nie nadrabia wzrostu, endokrynolog powinien sprawdzić wydzielanie hormonu wzrostu[5]. U części dzieci z celiakią występuje też jego niedobór, który wymaga osobnego leczenia[5]. Na czym ono polega, opisujemy w tekście hormon wzrostu.

Dieta bezglutenowa i kontrole: co pomaga dziecku rosnąć

Podstawą leczenia celiakii jest dieta bezglutenowa stosowana przez całe życie[7]. Pozwala ona wygoić się błonie śluzowej jelita i łagodzi objawy[3]. Lekarz może zaproponować wizytę u dietetyka, który pomoże ułożyć jadłospis[3]. Lista dla rodzica:

  • mierz dziecko co kilka miesięcy w ten sam sposób i zapisuj wyniki, bo nadrabianie wzrostu i wagi wymaga regularnej kontroli[5],
  • pilnuj corocznych badań przeciwciał, które pomagają sprawdzić, czy dieta jest naprawdę bezglutenowa[5],
  • dbaj, żeby dieta bezglutenowa nadal dawała dość energii, białka i wapnia (normy znajdziesz w tekście co jeść, żeby urosnąć),
  • mów lekarzowi, jeśli objawy wracają albo dziecko przestaje przybierać na wadze,
  • nie wprowadzaj diety bezglutenowej u rodzeństwa „na wszelki wypadek”, tylko poproś lekarza o badania[3].

Nastolatkowi łatwiej trzymać się diety, gdy rozumie, po co to robi. Wytłumacz, że to właśnie dieta daje jelitu szansę się wygoić, a całemu ciału lepsze warunki do rośnięcia.

Kiedy do lekarza?

Porozmawiaj z pediatrą o badaniu w kierunku celiakii, jeśli u dziecka:

  • wzrost jest niski albo tempo rośnięcia wyraźnie zwolniło[5][7],
  • dojrzewanie się opóźnia[1][7],
  • występuje niedokrwistość z niedoboru żelaza[7],
  • powtarzają się bóle brzucha albo biegunka[7],
  • masa ciała spada albo rośnie wolniej, niż powinna[1],
  • ktoś z najbliższej rodziny choruje na celiakię albo dziecko ma cukrzycę typu 1[2][7].

Na wizytę zabierz wcześniejsze pomiary wzrostu i wagi oraz książeczkę zdrowia dziecka. Lekarz naniesie je na siatkę centylową i zdecyduje, jakie badania są potrzebne.

Pytania i odpowiedzi

Czy celiakia może być jedyną przyczyną niskiego wzrostu?

Tak. U części dzieci celiakia nie daje objawów z brzucha, a niski wzrost lub opóźnione dojrzewanie są jej głównym sygnałem[5]. Dlatego lekarze badają w jej kierunku niskie dzieci[5].

Czy przed badaniem na celiakię trzeba jeść gluten?

Tak. Lekarze nie zalecają przechodzenia na dietę bezglutenową przed badaniami, bo może to zafałszować wynik[2]. Dziecko powinno jeść tak jak zwykle, aż lekarz zakończy diagnostykę.

Po jakim czasie dziecko nadrabia wzrost na diecie bezglutenowej?

Zwykle w ciągu 1–2 lat[5]. W badaniu holenderskich dzieci, u których celiakię rozpoznano przed 9. rokiem życia, wzrost był całkowicie nadrobiony po 2–3 latach[8].

Czy dorosły z celiakią będzie niższy?

Niekoniecznie. W izraelskim badaniu dorośli z celiakią mieli średnio podobny wzrost jak ogół populacji, choć u mężczyzn później rozpoznana choroba wiązała się z niższym wzrostem[9].

Czy dieta bezglutenowa pomoże urosnąć zdrowemu dziecku?

Nie ma na to dowodów. Dieta bezglutenowa to leczenie celiakii[7], a wprowadzona bez rozpoznania utrudnia potem wiarygodne badania[2].

Źródła

  1. NIDDK (NIH): Symptoms & Causes of Celiac Disease niddk.nih.gov
  2. NIDDK (NIH): Diagnosis of Celiac Disease niddk.nih.gov
  3. Nemours KidsHealth: Celiac Disease in Kids & Teens kidshealth.org
  4. Singh A. D. i in., Journal of Gastroenterology and Hepatology 2021: Prevalence of celiac disease in patients with short stature: A systematic review and meta-analysis pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  5. Bozzola M. i in., Diseases 2015: Auxo-Endocrinological Approach to Celiac Children pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  6. Husby S. i in., Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition 2020: European Society Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition Guidelines for Diagnosing Coeliac Disease 2020 pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  7. Medycyna Praktyczna dla pacjentów (prof. H. Szajewska): Celiakia u dzieci mp.pl
  8. Damen G. M. i in., Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition 1994: Catch-up growth in 60 children with celiac disease pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  9. Weiss B. i in., American Journal of Gastroenterology 2008: Is adult height of patients with celiac disease influenced by delayed diagnosis? pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli martwi Cię wzrost Twój albo Twojego dziecka, porozmawiaj z pediatrą lub lekarzem rodzinnym. Zasady, według których piszemy, opisujemy na stronie O nas.