Kreatyna a wzrost: czy kreatyna hamuje wzrost i czy nastolatek może ją brać?
Nie ma dowodów, że kreatyna hamuje wzrost, ale nikt też tego porządnie nie sprawdził: przegląd z 2023 roku znalazł tylko 13 małych badań u dzieci i nastolatków, słabej jakości i bez ani jednego zaprojektowanego do oceny bezpieczeństwa[4]. Amerykańska Akademia Pediatrii (AAP) podkreśla, że u większości młodych sportowców suplementy nie dają istotnie więcej niż samo dojrzewanie, dobre jedzenie i dobrze ułożony trening[2].
W skrócie
- Kreatyna nie jest sterydem anabolicznym: ma zupełnie inną budowę chemiczną[5].
- To sterydy anaboliczne, a nie kreatyna, mogą przedwcześnie zatrzymać rośnięcie kości i skończyć się niższym wzrostem[7].
- W przeglądzie z 2023 roku 13 badań objęło łącznie 268 młodych osób i żadne nie było zaprojektowane do oceny bezpieczeństwa[4].
- AAP ostrzega, że legalne suplementy dla sportowców są często zanieczyszczone, a ich używanie wiąże się z późniejszym sięganiem po sterydy[2].
- Większość nastolatków dostaje dość białka z jedzenia, a lekarze zalecają, żeby to jedzenie było jego głównym źródłem[6].
Czy kreatyna hamuje wzrost?
Krótko: nie ma na to dowodów. Nie znaleźliśmy badania, w którym kreatyna obniżyłaby wzrost dzieci lub nastolatków. Brak dowodów szkody to jednak nie to samo co dowód bezpieczeństwa.
Badań jest po prostu bardzo mało. Przegląd z 2023 roku znalazł 13 prac z udziałem łącznie 268 osób w wieku średnio od 11,5 do 18,2 roku, głównie piłkarzy i pływaków[4]. Ich jakość była słaba, wyniki dotyczące sprawności niespójne, a żadne badanie nie zostało zaprojektowane, żeby ocenić bezpieczeństwo[4]. Autorzy piszą, że wpływ kreatyny na wzrost i rozwój młodego sportowca trzeba dopiero zbadać[4].
Wcześniejszy przegląd z 2018 roku również ocenia badania nad kreatyną u nastolatków jako bardzo nieliczne[3]. Nie wykazały one działań niepożądanych, ale w badaniach skupionych na wynikach sportowych nie sprawdzano szczegółowo wskaźników zdrowia[5].
Skąd mit? Kreatyna to nie steryd
Mit bierze się prawdopodobnie z mylenia kreatyny ze sterydami anabolicznymi. Jedno i drugie kojarzy się z siłownią i mięśniami, ale to zupełnie różne substancje.
Kreatynę organizm wytwarza sam z aminokwasów pochodzących z białka w jedzeniu[1]. Pomaga ona szybko odbudować ATP, czyli główne źródło energii przy krótkich, mocnych ruchach, takich jak sprint czy wyskok[1]. Kreatyna ma inną budowę chemiczną niż sterydy anaboliczne i nie jest sterydem[5].
Sterydy anaboliczne to syntetyczne odpowiedniki testosteronu[5]. U dziecka lub nastolatka sztucznie wysoki poziom hormonów płciowych może przedwcześnie dać kościom sygnał, żeby przestały rosnąć, a skutkiem bywa niższy wzrost[7]. To właśnie sterydy, a nie kreatyna, mają udokumentowany związek z zahamowaniem wzrostu[7].
Kłopot w tym, że nie zawsze wiesz, co jest w opakowaniu. FDA ostrzega, że niektóre produkty dla kulturystów mogą nielegalnie zawierać sterydy lub substancje do nich podobne, czasem ukryte[8]. O tym, że sama siłownia nie hamuje wzrostu, piszemy w tekście czy siłownia hamuje wzrost.
Co mówią pediatrzy o kreatynie i suplementach dla nastolatków?
Amerykańska Akademia Pediatrii w raporcie z 2016 roku zwraca uwagę, że młodzi sięgają po suplementy poprawiające wydolność nie tylko dla wyników w sporcie, ale coraz częściej dla wyglądu[2]. Pediatrzy wymieniają trzy główne obawy wobec legalnych suplementów[2]:
- częste zanieczyszczenie produktów[2],
- związek z późniejszym sięganiem po sterydy anaboliczne[2],
- zły wpływ na to, na czym młody sportowiec się skupia i jak przeżywa sport[2].
Najważniejszy wniosek AAP: dojrzewanie i własne hormony same dają nastolatkom duży przyrost siły i sprawności[2]. U większości młodych sportowców suplementy nie dają istotnie więcej niż dojrzewanie, odpowiednie jedzenie i dobrze ułożony trening[2].
W poradniku AAP dla rodziców pediatra sportowa dr Sigrid Wolf pisze, że kreatyna może nie dawać tego, co obiecują influencerzy, a w niektórych przypadkach może być nawet niebezpieczna[1]. Popularne w sieci twierdzenia, na przykład o ochronie mózgu, nadrabianiu niewyspania czy budowaniu ogromnych mięśni, nie mają według niej solidnego oparcia w badaniach[1].
KidsHealth podaje, że lekarze zwykle zalecają kreatynę tylko sportowcom powyżej 18. roku życia[6]. Część naukowców zajmujących się żywieniem w sporcie ocenia kreatynę łagodniej, ale autorzy takich opracowań często współpracują z producentami kreatyny, co sami ujawniają[5].
Możliwe skutki uboczne i ryzyko zanieczyszczenia
Według KidsHealth i poradnika AAP kreatyna może powodować:
- przyrost masy ciała[1][6],
- sztywność stawów[6],
- skurcze mięśni[6],
- nudności, a czasem wymioty i biegunkę[1][6],
- bóle i zawroty głowy[1][6].
Co z nerkami? Tu źródła się różnią. KidsHealth pisze, że część badań wskazuje na możliwą szkodę dla nerek[6]. Badacze kreatyny odpowiadają, że u zdrowych osób przyjmujących zalecane ilości nie wykazano uszkodzenia nerek[5]. U nastolatków nikt tego jednak nie sprawdził w badaniu zaplanowanym pod kątem bezpieczeństwa[4].
Większe ryzyko może leżeć w samym produkcie. Poradnik AAP podaje, że wiele suplementów zawiera szkodliwe substancje, które przechodzą niewykryte[1]. W USA FDA nie sprawdza bezpieczeństwa ani skuteczności suplementów, zanim trafią do sprzedaży[8].
W Polsce suplement diety jest prawnie środkiem spożywczym, a nie lekiem[9]. Firma, która wprowadza go na rynek, zgłasza go Głównemu Inspektorowi Sanitarnemu, a produkt trafia do publicznego rejestru[9]. Oznakowanie i reklama suplementu nie mogą sugerować, że zapobiega on chorobom lub je leczy[9]. Wpis do rejestru nie jest więc dowodem, że produkt działa.
A odżywka białkowa? Białko w proszku dla nastolatka
Odżywki białkowe nie wydają się powodować poważnych skutków ubocznych, ale większość osób dostaje całe potrzebne białko z jedzenia[6]. Lekarze w większości zgadzają się, że nastolatkom najlepiej czerpać białko z diety[6].
Poradnik AAP dodaje, że dla wyników w sporcie zdrowa, zróżnicowana dieta jest ważniejsza niż bardzo duże ilości białka[1]. Ile białka potrzebujesz w swoim wieku i gdzie je znaleźć, pokazujemy w tekście co jeść, żeby urosnąć.
Szczególnie uważaj na produkty „na masę” lub „na testosteron” z długą listą dodatków. FDA ostrzega, że łączenie takich produktów, na przykład ze środkami pobudzającymi, zwiększa ryzyko poważnych skutków[8].
Co robić zamiast kreatyny? Lista dla młodego sportowca
Jeśli chcesz być silniejszy i szybszy, te kroki dają więcej niż suplement:
- Jedz regularnie. AAP zaleca młodym sportowcom podejście „najpierw jedzenie”[1].
- Śpij i regeneruj się. Nastolatki budują mięśnie naturalnie dzięki treningowi, odpoczynkowi, jedzeniu i snowi[1]. Ile snu potrzebujesz, piszemy w tekście sen a wzrost.
- Trenuj według planu. Dojrzewanie razem z odpowiednim treningiem dają duży przyrost siły[2]. Technikę ćwiczeń ustaw pod okiem trenera.
- Porównuj się z sobą. Siła rośnie razem z dojrzewaniem[2], więc patrz na swoje postępy sprzed kilku miesięcy, a nie na kolegę, który dojrzewa szybciej.
- Zapytaj, zanim kupisz. Jeśli myślisz o jakimkolwiek suplemencie dla sportowców, najpierw porozmawiaj z lekarzem[6].
W aplikacji Urośnij treningi mają poziomy, a sen, jedzenie i woda są zadaniami w planie dnia. To te same podstawy, które pediatrzy stawiają przed suplementami[1][2].
Kiedy do lekarza?
Porozmawiaj z lekarzem, jeśli:
- chcesz zacząć brać kreatynę albo inny suplement na siłę lub masę[6],
- po suplemencie masz nudności, wymioty, biegunkę, zawroty głowy albo skurcze mięśni[1][6],
- brałeś produkt, który mógł zawierać sterydy lub podobne substancje: skontaktuj się z lekarzem od razu i nie przerywaj go nagle na własną rękę, bo może to wywołać groźne objawy odstawienia[8],
- masz objawy, które FDA wymienia jako alarmowe: silne zmęczenie lub osłabienie, gorączkę, ból brzucha lub w klatce piersiowej, duszność, zażółcenie skóry albo ciemny mocz[8].
Jeśli po suplementy sięgasz, bo nie podoba ci się twoja sylwetka albo wzrost, o tym też warto porozmawiać. Siłę i budowę ciała w dużej mierze zmienia samo dojrzewanie[2], a to, jak przebiega u ciebie, lekarz oceni na podstawie pomiarów i siatki centylowej.
Pytania i odpowiedzi
Czy kreatyna hamuje wzrost?
Nie ma dowodów, że tak jest, ale badań u nastolatków jest bardzo mało i żadne nie było zaprojektowane do oceny bezpieczeństwa[4].
Od ilu lat można brać kreatynę?
KidsHealth podaje, że lekarze zwykle zalecają kreatynę tylko sportowcom powyżej 18 lat[6]. Jeśli jesteś młodszy, porozmawiaj o tym z lekarzem.
Czy kreatyna to steryd?
Czy białko w proszku jest bezpieczne dla nastolatka?
Nie wydaje się powodować poważnych skutków ubocznych, ale zwykle nie jest potrzebne, bo większość osób dostaje dość białka z jedzenia[6].
Źródła
- HealthyChildren.org (AAP), dr Sigrid Wolf: My 15-year-old wants to take creatine for sports performance. Is creatine safe for teen athletes? healthychildren.org
- LaBotz M., Griesemer B. A., AAP Council on Sports Medicine and Fitness, Pediatrics 2016: Use of Performance-Enhancing Substances pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Jagim A. R. i in., Frontiers in Nutrition 2018: Safety of Creatine Supplementation in Active Adolescents and Youth: A Brief Review pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Metzger G. A. i in., Journal of Orthopaedics 2023: Creatine supplementation in the pediatric and adolescent athlete -- A literature review pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Antonio J. i in., Journal of the International Society of Sports Nutrition 2021: Common questions and misconceptions about creatine supplementation: what does the scientific evidence really show? pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- KidsHealth (Nemours): Sports Supplements kidshealth.org
- NIDA (NIH): Anabolic Steroids and Other Appearance and Performance Enhancing Drugs (APEDs) nida.nih.gov
- U.S. FDA: Caution: Bodybuilding Products Can Be Risky fda.gov
- WSSE w Warszawie (gov.pl): Suplementy diety gov.pl
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli martwi Cię wzrost Twój albo Twojego dziecka, porozmawiaj z pediatrą lub lekarzem rodzinnym. Zasady, według których piszemy, opisujemy na stronie O nas.
Czytaj dalej
Wszystkie artykuły- Czy siłownia hamuje wzrost? Co mówią pediatrzy i badaniaNie. Pediatrzy z AAP uznają to za mit: dobrze zaplanowany trening siłowy nie szkodzi wzrostowi. Sprawdź, gdzie jest ryzyko i jak ćwiczyć bezpiecznie.
- Co jeść, żeby urosnąć? Białko, wapń, witamina D i prawda o suplementachW wieku 9–18 lat potrzebujesz 1300 mg wapnia i 600 IU witaminy D dziennie oraz ok. 0,85–0,95 g białka na kg. Co jeść i czy suplementy na wzrost działają?
- Mity o wzroście: kawa, siłownia, suplementy i hormon wzrostuNie ma dowodów, że kawa czy siłownia hamują wzrost. Sprawdzamy 8 popularnych mitów: suplementy, hormon wzrostu, rozciąganie, drążek i wzrost rodziców.