Urośnij Pobierz za darmo

Odżywianie

Witamina D a wzrost: czy pomaga urosnąć i co robi jej niedobór?

Jeśli jesteś zdrowy, dodatkowa witamina D raczej nie sprawi, że urośniesz wyżej. W dużym badaniu 8851 dzieci w wieku szkolnym 3 lata suplementacji podniosły poziom witaminy D we krwi, ale nie zmieniły ani wzrostu, ani przebiegu dojrzewania[1]. Głęboki i długi niedobór to co innego: może prowadzić do krzywicy, czyli miękkich i słabych kości, a dzieci z krzywicą bywają niższe od rówieśników[3][4].

Redakcja Urośnij Aktualizacja: 6 min czytania 9 źródeł

W skrócie

  • W dwóch dużych badaniach z Mongolii i RPA witamina D podawana dzieciom przez 3 lata nie wpłynęła na wzrost, choć wyraźnie podniosła jej poziom we krwi[1][2].
  • Krzywica, czyli skutek ciężkiego niedoboru witaminy D, może dawać ból kości, krzywe nogi i niski wzrost[3][4].
  • Zimą promieniowanie UVB w Polsce spada prawie do zera na około pół roku, więc skóra praktycznie nie wytwarza wtedy witaminy D[6].
  • Polskie zalecenia z 2023 roku nie przewidują badania poziomu witaminy D u wszystkich, ale mocno zalecają je w grupach ryzyka[6].
  • O tym, czy i ile witaminy D brać, decyduje lekarz: jej nadmiar z suplementów może podnieść poziom wapnia we krwi[7].

Czy witamina D pomaga urosnąć?

Witamina D pomaga organizmowi wchłaniać wapń z jedzenia[5]. Bez niej kości nie dostają dość materiału do budowy, dlatego łatwo dojść do wniosku, że więcej witaminy D oznacza więcej centymetrów. Badania tego jednak nie potwierdzają.

Najmocniejsze dane pochodzą z Mongolii, gdzie niedobór witaminy D jest bardzo częsty. W badaniu wzięło udział 8851 dzieci w wieku 6–13 lat, a na początku niedobór miało 95,5% z nich[1]. Przez 3 lata część dzieci dostawała witaminę D, a część placebo. W grupie z witaminą jej poziom we krwi wyraźnie wzrósł, ale wzrost, skład ciała i przebieg dojrzewania były w obu grupach takie same[1].

Podobny wynik dało badanie 1682 dzieci w wieku 6–11 lat z okolic Kapsztadu: 3 lata przyjmowania witaminy D nie zmieniły ich wzrostu ani dojrzewania[2]. Wcześniejsze, dużo mniejsze badanie z Mongolii sugerowało niewielki efekt u dzieci z bardzo niskim poziomem witaminy D, ale trwało tylko pół roku[9]. Duże i dłuższe badania z ostatnich lat tego nie potwierdziły[1][2].

Podobnie wygląda sprawa gęstości kości. Analiza danych 1439 uczestników z 9 badań, głównie dziewcząt po okresie dojrzewania, wykazała, że rok przyjmowania witaminy D raczej nie daje zdrowym dzieciom i nastolatkom istotnej korzyści dla kości[8]. Autorzy zaznaczają, że ten wniosek nie dotyczy osób z objawowym niedoborem, na przykład z krzywicą[8].

Kiedy brak witaminy D naprawdę hamuje wzrost? Krzywica

Głęboki, długotrwały niedobór witaminy D zaburza gospodarkę wapnia i fosforu. Wapń i fosforany zaczynają uciekać z kości, które stają się miękkie i słabe[3]. U dzieci nazywa się to krzywicą, a u dorosłych osteomalacją[4].

Wśród objawów krzywicy MedlinePlus wymienia zaburzone rośnięcie i niski wzrost[3]. NHS dodaje, że dzieci z krzywicą mogą być małe jak na swój wiek[4]. Inne sygnały to:

  • nogi wygięte w kształt litery O[3][4],
  • ból kości, na przykład pleców, żeber, miednicy lub nóg[4],
  • obrzęknięte, bolesne nadgarstki[4],
  • częstsze złamania[3],
  • osłabienie mięśni i skurcze[3].

Krzywica najczęściej dotyczy małych dzieci w okresie szybkiego rośnięcia, zwykle między 6. a 24. miesiącem życia[3]. Zagrożeni są też ci, którzy mało przebywają na słońcu, chorują przewlekle na nerki albo nie jedzą nabiału[3]. Gdy kości przestaną już rosnąć, ten sam niedobór daje osteomalację: NHS opisuje wtedy ból kości, złamania po drobnych urazach, kłopot z wejściem po schodach lub wstaniem z krzesła oraz mrowienie i skurcze mięśni[4].

Krzywica pokazuje, że witamina D jest kościom niezbędna. Nie oznacza jednak, że zdrowe dziecko urośnie wyżej, jeśli dostanie jej więcej, niż potrzebuje[1][2]. Inne przyczyny niższego wzrostu omawiamy w tekście niski wzrost u dziecka.

Słońce zimą w Polsce: ile witaminy D daje skóra?

Skóra wytwarza witaminę D, gdy pada na nią słońce[5]. Polscy eksperci piszą wprost, że zimą promieniowanie UVB spada w Polsce prawie do zera na około pół roku[6]. Podają też prostą zasadę: witaminę D ze słońca wytworzysz tylko wtedy, gdy twój cień jest krótszy niż ty[6].

Nawet latem nie każde wyjście na dwór wystarczy. Chmury, cień i ciemniejsza karnacja zmniejszają ilość witaminy D, którą wytwarza skóra[5]. Według polskich zaleceń z 2023 roku zdrowy nastolatek nie musi przyjmować witaminy D od maja do końca września, jeśli codziennie[6]:

  • spędza na słońcu 30–45 minut[6],
  • robi to między godziną 10 a 15[6],
  • ma odkryte przedramiona i nogi[6],
  • nie używa wtedy kremu z filtrem[6].
Witamina D ze słońca w Polsce w ciągu roku według zaleceń z 2023 r.
OkresCo się dziejeCo to oznacza dla ciebie
Maj–wrzesieńprzy dobrej pogodzie skóra może wytworzyć dość witaminy D[6]przy spełnieniu warunków z listy suplementacja nie jest konieczna, choć nadal uznano ją za bezpieczną[6]
Pozostałe miesiące, zwłaszcza zimapromieniowanie UVB spada prawie do zera[6]skóra praktycznie nie pomaga, więc liczy się jedzenie i rozmowa z lekarzem o suplementacji[6]
Cały rokchmury, cień i ciemniejsza karnacja ograniczają wytwarzanie[5]krótka droga do szkoły zwykle nie wystarczy

Autorzy zaleceń ostrzegają, żeby nie wystawiać skóry na słońce aż do jej zaczerwienienia[6]. Oparzenie słoneczne nie jest ceną, którą trzeba zapłacić za witaminę D.

Skąd brać witaminę D, gdy słońca brakuje?

Najlepszym źródłem w jedzeniu są tłuste ryby, takie jak łosoś, makrela czy tuńczyk[5]. NHS wymienia też sardynki, pstrąga i śledzia, a do tego czerwone mięso, żółtka jaj i produkty wzbogacane witaminą D[7]. Zimą z samego jedzenia trudno jednak pokryć potrzeby, dlatego polskie zalecenia przewidują dla zdrowych nastolatków suplementację[6].

Zalecenia podkreślają, że dawkę dobiera się indywidualnie: zależy od wieku, masy ciała, czasu spędzanego na słońcu, diety i stylu życia[6]. Osoby z otyłością wymagają zwykle wyższej dawki niż rówieśnicy z prawidłową masą ciała[6]. Dlatego nie podajemy tu liczb: ustal to z lekarzem albo farmaceutą.

Więcej nie znaczy lepiej. Długie przyjmowanie zbyt dużych dawek może doprowadzić do nadmiaru wapnia we krwi, czyli hiperkalcemii[7]. Ze słońca witaminy D przedawkować się nie da[7], ale z kilku preparatów branych naraz już tak. Sprawdź, czy witaminy D nie ma też w multiwitaminie albo w innym suplemencie, który bierzesz.

Normy wapnia, białka i witaminy D dla nastolatków zebraliśmy w tabeli w tekście co jeść, żeby urosnąć. Jak z rośnięciem łączy się wapń z mleka i jego zamienników, opisujemy w tekście mleko a wzrost.

Czy trzeba badać poziom witaminy D?

Nie każdy. Polskie zalecenia nie zalecają badania poziomu witaminy D u wszystkich zdrowych osób[6]. Mocno zalecają je natomiast w grupach ryzyka[6]. Wśród czynników ryzyka, które mogą dotyczyć nastolatka, eksperci wymieniają między innymi:

  • otyłość i nadwagę[6],
  • celiakię i choroby zapalne jelit[6],
  • astmę i atopowe zapalenie skóry[6],
  • dietę wegańską lub wegetariańską, alergię na mleko krowie i dietę ubogą w wapń[6],
  • jadłowstręt psychiczny[6],
  • spędzanie prawie całego czasu w pomieszczeniach albo w ubraniach zakrywających całe ciało[6],
  • długie przyjmowanie niektórych leków, na przykład glikokortykosteroidów albo leków przeciwpadaczkowych[6].

Jeśli bierzesz któryś z tych leków, nie odstawiaj go i nie zmieniaj dawki na własną rękę. Zapytaj lekarza, czy warto sprawdzić twój poziom witaminy D i jak go uzupełniać, jeśli okaże się za niski.

Kiedy do lekarza?

Porozmawiaj z pediatrą, jeśli:

  • bolą cię kości, a ból wraca albo długo nie mija[4],
  • kości łamią ci się po drobnych urazach[4],
  • masz słabe mięśnie, skurcze albo trudno ci wejść po schodach czy wstać z krzesła[4],
  • nogi wyraźnie się wyginają[3][4],
  • rośniesz wyraźnie wolniej niż rówieśnicy albo jesteś od nich dużo niższy[3][4],
  • należysz do grupy ryzyka niedoboru, na przykład nie jesz nabiału ani ryb albo chorujesz przewlekle[3][6].

Lekarz może zlecić badanie krwi i moczu, a czasem prześwietlenie lub badanie kości[4]. Ból nóg u młodszego dziecka ma wiele możliwych przyczyn, a jedną z częstych opisujemy w tekście bóle wzrostowe.

W aplikacji Urośnij jedzenie, woda i ruch są zadaniami w planie dnia, więc łatwiej pamiętać o posiłkach z rybą lub nabiałem i o czasie spędzonym na dworze.

Pytania i odpowiedzi

Czy witamina D sprawi, że urosnę wyżej?

Raczej nie, jeśli jesteś zdrowy. W dużych badaniach dzieci, które przez 3 lata dostawały witaminę D, rosły tak samo jak dzieci przyjmujące placebo[1][2].

Czy niedobór witaminy D może zahamować wzrost?

Ciężki i długi niedobór może prowadzić do krzywicy, a jednym z jej objawów jest zaburzone rośnięcie[3]. Uzupełnienie brakującej witaminy D, wapnia lub fosforu usuwa większość objawów[3].

Czy zimą w Polsce wystarczy wychodzić na słońce?

Nie. Zimą promieniowanie UVB spada w Polsce prawie do zera na około pół roku, więc skóra nie wytworzy wtedy dość witaminy D[6].

Ile czasu na słońcu potrzebuje nastolatek latem?

Polskie zalecenia podają 30–45 minut dziennie między 10 a 15, z odkrytymi przedramionami i nogami, bez filtra, od maja do końca września[6]. Nie dopuszczaj przy tym do zaczerwienienia skóry[6].

Czy można przedawkować witaminę D?

Ze słońca nie[7]. Długie przyjmowanie zbyt dużych dawek z suplementów może za to wywołać nadmiar wapnia we krwi[7], dlatego dawkę ustal z lekarzem.

Źródła

  1. Ganmaa D. i in., JAMA Pediatrics 2023: Influence of Vitamin D Supplementation on Growth, Body Composition, and Pubertal Development Among School-aged Children in an Area With a High Prevalence of Vitamin D Deficiency: A Randomized Clinical Trial pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  2. Middelkoop K. i in., BMJ Paediatrics Open 2024: Influence of vitamin D supplementation on growth, body composition, pubertal development and spirometry in South African schoolchildren: a randomised controlled trial (ViDiKids) pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  3. MedlinePlus (NIH): Rickets medlineplus.gov
  4. NHS: Rickets and osteomalacia nhs.uk
  5. MedlinePlus (NIH): Vitamin D medlineplus.gov
  6. Płudowski P. i in., Nutrients 2023: Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  7. NHS: Vitamin D nhs.uk
  8. Wu F. i in., American Journal of Clinical Nutrition 2023: Vitamin D supplementation for improving bone density in vitamin D-deficient children and adolescents: systematic review and individual participant data meta-analysis of randomized controlled trials pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  9. Ganmaa D. i in., PLOS ONE 2017: Vitamin D supplementation and growth in urban Mongol school children: Results from two randomized clinical trials pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli martwi Cię wzrost Twój albo Twojego dziecka, porozmawiaj z pediatrą lub lekarzem rodzinnym. Zasady, według których piszemy, opisujemy na stronie O nas.