Witamina D a wzrost: czy pomaga urosnąć i co robi jej niedobór?
Jeśli jesteś zdrowy, dodatkowa witamina D raczej nie sprawi, że urośniesz wyżej. W dużym badaniu 8851 dzieci w wieku szkolnym 3 lata suplementacji podniosły poziom witaminy D we krwi, ale nie zmieniły ani wzrostu, ani przebiegu dojrzewania[1]. Głęboki i długi niedobór to co innego: może prowadzić do krzywicy, czyli miękkich i słabych kości, a dzieci z krzywicą bywają niższe od rówieśników[3][4].
W skrócie
- W dwóch dużych badaniach z Mongolii i RPA witamina D podawana dzieciom przez 3 lata nie wpłynęła na wzrost, choć wyraźnie podniosła jej poziom we krwi[1][2].
- Krzywica, czyli skutek ciężkiego niedoboru witaminy D, może dawać ból kości, krzywe nogi i niski wzrost[3][4].
- Zimą promieniowanie UVB w Polsce spada prawie do zera na około pół roku, więc skóra praktycznie nie wytwarza wtedy witaminy D[6].
- Polskie zalecenia z 2023 roku nie przewidują badania poziomu witaminy D u wszystkich, ale mocno zalecają je w grupach ryzyka[6].
- O tym, czy i ile witaminy D brać, decyduje lekarz: jej nadmiar z suplementów może podnieść poziom wapnia we krwi[7].
Czy witamina D pomaga urosnąć?
Witamina D pomaga organizmowi wchłaniać wapń z jedzenia[5]. Bez niej kości nie dostają dość materiału do budowy, dlatego łatwo dojść do wniosku, że więcej witaminy D oznacza więcej centymetrów. Badania tego jednak nie potwierdzają.
Najmocniejsze dane pochodzą z Mongolii, gdzie niedobór witaminy D jest bardzo częsty. W badaniu wzięło udział 8851 dzieci w wieku 6–13 lat, a na początku niedobór miało 95,5% z nich[1]. Przez 3 lata część dzieci dostawała witaminę D, a część placebo. W grupie z witaminą jej poziom we krwi wyraźnie wzrósł, ale wzrost, skład ciała i przebieg dojrzewania były w obu grupach takie same[1].
Podobny wynik dało badanie 1682 dzieci w wieku 6–11 lat z okolic Kapsztadu: 3 lata przyjmowania witaminy D nie zmieniły ich wzrostu ani dojrzewania[2]. Wcześniejsze, dużo mniejsze badanie z Mongolii sugerowało niewielki efekt u dzieci z bardzo niskim poziomem witaminy D, ale trwało tylko pół roku[9]. Duże i dłuższe badania z ostatnich lat tego nie potwierdziły[1][2].
Podobnie wygląda sprawa gęstości kości. Analiza danych 1439 uczestników z 9 badań, głównie dziewcząt po okresie dojrzewania, wykazała, że rok przyjmowania witaminy D raczej nie daje zdrowym dzieciom i nastolatkom istotnej korzyści dla kości[8]. Autorzy zaznaczają, że ten wniosek nie dotyczy osób z objawowym niedoborem, na przykład z krzywicą[8].
Kiedy brak witaminy D naprawdę hamuje wzrost? Krzywica
Głęboki, długotrwały niedobór witaminy D zaburza gospodarkę wapnia i fosforu. Wapń i fosforany zaczynają uciekać z kości, które stają się miękkie i słabe[3]. U dzieci nazywa się to krzywicą, a u dorosłych osteomalacją[4].
Wśród objawów krzywicy MedlinePlus wymienia zaburzone rośnięcie i niski wzrost[3]. NHS dodaje, że dzieci z krzywicą mogą być małe jak na swój wiek[4]. Inne sygnały to:
- nogi wygięte w kształt litery O[3][4],
- ból kości, na przykład pleców, żeber, miednicy lub nóg[4],
- obrzęknięte, bolesne nadgarstki[4],
- częstsze złamania[3],
- osłabienie mięśni i skurcze[3].
Krzywica najczęściej dotyczy małych dzieci w okresie szybkiego rośnięcia, zwykle między 6. a 24. miesiącem życia[3]. Zagrożeni są też ci, którzy mało przebywają na słońcu, chorują przewlekle na nerki albo nie jedzą nabiału[3]. Gdy kości przestaną już rosnąć, ten sam niedobór daje osteomalację: NHS opisuje wtedy ból kości, złamania po drobnych urazach, kłopot z wejściem po schodach lub wstaniem z krzesła oraz mrowienie i skurcze mięśni[4].
Krzywica pokazuje, że witamina D jest kościom niezbędna. Nie oznacza jednak, że zdrowe dziecko urośnie wyżej, jeśli dostanie jej więcej, niż potrzebuje[1][2]. Inne przyczyny niższego wzrostu omawiamy w tekście niski wzrost u dziecka.
Słońce zimą w Polsce: ile witaminy D daje skóra?
Skóra wytwarza witaminę D, gdy pada na nią słońce[5]. Polscy eksperci piszą wprost, że zimą promieniowanie UVB spada w Polsce prawie do zera na około pół roku[6]. Podają też prostą zasadę: witaminę D ze słońca wytworzysz tylko wtedy, gdy twój cień jest krótszy niż ty[6].
Nawet latem nie każde wyjście na dwór wystarczy. Chmury, cień i ciemniejsza karnacja zmniejszają ilość witaminy D, którą wytwarza skóra[5]. Według polskich zaleceń z 2023 roku zdrowy nastolatek nie musi przyjmować witaminy D od maja do końca września, jeśli codziennie[6]:
- spędza na słońcu 30–45 minut[6],
- robi to między godziną 10 a 15[6],
- ma odkryte przedramiona i nogi[6],
- nie używa wtedy kremu z filtrem[6].
| Okres | Co się dzieje | Co to oznacza dla ciebie |
|---|---|---|
| Maj–wrzesień | przy dobrej pogodzie skóra może wytworzyć dość witaminy D[6] | przy spełnieniu warunków z listy suplementacja nie jest konieczna, choć nadal uznano ją za bezpieczną[6] |
| Pozostałe miesiące, zwłaszcza zima | promieniowanie UVB spada prawie do zera[6] | skóra praktycznie nie pomaga, więc liczy się jedzenie i rozmowa z lekarzem o suplementacji[6] |
| Cały rok | chmury, cień i ciemniejsza karnacja ograniczają wytwarzanie[5] | krótka droga do szkoły zwykle nie wystarczy |
Autorzy zaleceń ostrzegają, żeby nie wystawiać skóry na słońce aż do jej zaczerwienienia[6]. Oparzenie słoneczne nie jest ceną, którą trzeba zapłacić za witaminę D.
Skąd brać witaminę D, gdy słońca brakuje?
Najlepszym źródłem w jedzeniu są tłuste ryby, takie jak łosoś, makrela czy tuńczyk[5]. NHS wymienia też sardynki, pstrąga i śledzia, a do tego czerwone mięso, żółtka jaj i produkty wzbogacane witaminą D[7]. Zimą z samego jedzenia trudno jednak pokryć potrzeby, dlatego polskie zalecenia przewidują dla zdrowych nastolatków suplementację[6].
Zalecenia podkreślają, że dawkę dobiera się indywidualnie: zależy od wieku, masy ciała, czasu spędzanego na słońcu, diety i stylu życia[6]. Osoby z otyłością wymagają zwykle wyższej dawki niż rówieśnicy z prawidłową masą ciała[6]. Dlatego nie podajemy tu liczb: ustal to z lekarzem albo farmaceutą.
Więcej nie znaczy lepiej. Długie przyjmowanie zbyt dużych dawek może doprowadzić do nadmiaru wapnia we krwi, czyli hiperkalcemii[7]. Ze słońca witaminy D przedawkować się nie da[7], ale z kilku preparatów branych naraz już tak. Sprawdź, czy witaminy D nie ma też w multiwitaminie albo w innym suplemencie, który bierzesz.
Normy wapnia, białka i witaminy D dla nastolatków zebraliśmy w tabeli w tekście co jeść, żeby urosnąć. Jak z rośnięciem łączy się wapń z mleka i jego zamienników, opisujemy w tekście mleko a wzrost.
Czy trzeba badać poziom witaminy D?
Nie każdy. Polskie zalecenia nie zalecają badania poziomu witaminy D u wszystkich zdrowych osób[6]. Mocno zalecają je natomiast w grupach ryzyka[6]. Wśród czynników ryzyka, które mogą dotyczyć nastolatka, eksperci wymieniają między innymi:
- otyłość i nadwagę[6],
- celiakię i choroby zapalne jelit[6],
- astmę i atopowe zapalenie skóry[6],
- dietę wegańską lub wegetariańską, alergię na mleko krowie i dietę ubogą w wapń[6],
- jadłowstręt psychiczny[6],
- spędzanie prawie całego czasu w pomieszczeniach albo w ubraniach zakrywających całe ciało[6],
- długie przyjmowanie niektórych leków, na przykład glikokortykosteroidów albo leków przeciwpadaczkowych[6].
Jeśli bierzesz któryś z tych leków, nie odstawiaj go i nie zmieniaj dawki na własną rękę. Zapytaj lekarza, czy warto sprawdzić twój poziom witaminy D i jak go uzupełniać, jeśli okaże się za niski.
Kiedy do lekarza?
Porozmawiaj z pediatrą, jeśli:
- bolą cię kości, a ból wraca albo długo nie mija[4],
- kości łamią ci się po drobnych urazach[4],
- masz słabe mięśnie, skurcze albo trudno ci wejść po schodach czy wstać z krzesła[4],
- nogi wyraźnie się wyginają[3][4],
- rośniesz wyraźnie wolniej niż rówieśnicy albo jesteś od nich dużo niższy[3][4],
- należysz do grupy ryzyka niedoboru, na przykład nie jesz nabiału ani ryb albo chorujesz przewlekle[3][6].
Lekarz może zlecić badanie krwi i moczu, a czasem prześwietlenie lub badanie kości[4]. Ból nóg u młodszego dziecka ma wiele możliwych przyczyn, a jedną z częstych opisujemy w tekście bóle wzrostowe.
W aplikacji Urośnij jedzenie, woda i ruch są zadaniami w planie dnia, więc łatwiej pamiętać o posiłkach z rybą lub nabiałem i o czasie spędzonym na dworze.
Pytania i odpowiedzi
Czy witamina D sprawi, że urosnę wyżej?
Czy niedobór witaminy D może zahamować wzrost?
Czy zimą w Polsce wystarczy wychodzić na słońce?
Nie. Zimą promieniowanie UVB spada w Polsce prawie do zera na około pół roku, więc skóra nie wytworzy wtedy dość witaminy D[6].
Ile czasu na słońcu potrzebuje nastolatek latem?
Źródła
- Ganmaa D. i in., JAMA Pediatrics 2023: Influence of Vitamin D Supplementation on Growth, Body Composition, and Pubertal Development Among School-aged Children in an Area With a High Prevalence of Vitamin D Deficiency: A Randomized Clinical Trial pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Middelkoop K. i in., BMJ Paediatrics Open 2024: Influence of vitamin D supplementation on growth, body composition, pubertal development and spirometry in South African schoolchildren: a randomised controlled trial (ViDiKids) pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- MedlinePlus (NIH): Rickets medlineplus.gov
- NHS: Rickets and osteomalacia nhs.uk
- MedlinePlus (NIH): Vitamin D medlineplus.gov
- Płudowski P. i in., Nutrients 2023: Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- NHS: Vitamin D nhs.uk
- Wu F. i in., American Journal of Clinical Nutrition 2023: Vitamin D supplementation for improving bone density in vitamin D-deficient children and adolescents: systematic review and individual participant data meta-analysis of randomized controlled trials pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Ganmaa D. i in., PLOS ONE 2017: Vitamin D supplementation and growth in urban Mongol school children: Results from two randomized clinical trials pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli martwi Cię wzrost Twój albo Twojego dziecka, porozmawiaj z pediatrą lub lekarzem rodzinnym. Zasady, według których piszemy, opisujemy na stronie O nas.
Czytaj dalej
Wszystkie artykuły- Co jeść, żeby urosnąć? Białko, wapń, witamina D i prawda o suplementachW wieku 9–18 lat potrzebujesz 1300 mg wapnia i 600 IU witaminy D dziennie oraz ok. 0,85–0,95 g białka na kg. Co jeść i czy suplementy na wzrost działają?
- Mleko a wzrost: czy picie mleka pomaga urosnąć? Nabiał, wapń i zamiennikiMleko nie jest lekiem na wzrost. Nabiał wzmacnia kości, ale badania nad samym wzrostem dają mieszane wyniki. Co z nietolerancją laktozy i napojami roślinnymi?
- Niski wzrost u dziecka: kiedy to norma, a kiedy powód do badańNiski wzrost u dziecka to wynik poniżej 3. centyla. Zwykle to cecha rodzinna albo późniejsze dojrzewanie. Sprawdź, jakie tempo rośnięcia wymaga badań.