Czy alkohol hamuje wzrost? Hormony, sen i kości nastolatka
Nie znaleźliśmy badań, które obserwowałyby pijących nastolatków aż do dorosłości i pokazały, czy alkohol obniżył ich ostateczny wzrost. Wiadomo jednak, że alkohol w okresie dojrzewania może obniżać poziom hormonu wzrostu i hormonów płciowych, a picie we wczesnym wieku wiąże się z opóźnionym dojrzewaniem[1][2]. Do tego nie ma ilości alkoholu, która byłaby bezpieczna dla zdrowia[7].
W skrócie
- U nastolatków przywiezionych na oddział ratunkowy po upiciu się poziom hormonu wzrostu był niższy niż u niepijących rówieśników[2].
- W małym badaniu młodych mężczyzn alkohol pity wieczorem obniżał nocne stężenie hormonu wzrostu o 70–75%[3].
- Badania wiążą picie przez młode dziewczęta z opóźnionym dojrzewaniem, a picie przez nastoletnich chłopców z niższą gęstością kości[1].
- Alkohol w ciąży może powodować u dziecka niższy wzrost i niską masę ciała, a bezpiecznej ilości w ciąży nie ma[5].
- W 2024 roku alkohol w ciągu ostatnich 30 dni piło 39,1% polskich 15–16-latków, choć sprzedaż osobom do 18 lat jest zakazana[8][9].
Czy alkohol hamuje wzrost? Krótka odpowiedź
Bezpośrednich dowodów brakuje. Nie znaleźliśmy badań, które sprawdzałyby, czy osoby pijące jako nastolatki są w dorosłości niższe, i o ile. Uczciwie trzeba więc powiedzieć: nie wiadomo, czy i jak bardzo picie w szkole średniej zmienia to, jak wysoki będziesz.
Wiadomo za to sporo o tym, co alkohol robi z hormonami, kośćmi i snem w okresie dojrzewania. Przegląd badań z 2017 roku podkreśla, że nastolatki są bardziej wrażliwe na alkohol i gorzej znoszą jego skutki niż dorośli[1]. Hormony osi wzrostu odgrywają zaś ważną rolę w skoku wzrostowym[2].
Jak przebiega ten skok i ile wtedy przybywa centymetrów, opisujemy w tekście skok wzrostowy. Poniżej zebraliśmy, co mówią badania o alkoholu i o tym, gdzie kończy się ich wiedza.
Alkohol a hormon wzrostu i dojrzewanie
Hiszpańscy lekarze pobrali krew od nastolatków, którzy trafili na oddział ratunkowy z wyraźnymi objawami upojenia, i porównali ją z krwią niepijących rówieśników[2]. U upitych dziewcząt i chłopców poziom hormonu wzrostu był niższy, choć stężenia IGF-1 i IGFBP-3, związanych z działaniem tego hormonu, nie zmieniły się istotnie[2].
Przegląd z 2017 roku zbiera więcej takich obserwacji. U nastoletnich chłopców picie obniżało poziom hormonu wzrostu, hormonu luteinizującego i testosteronu, a u dziewcząt hormonu wzrostu i estradiolu[1]. Picie przed okresem dojrzewania wiązało się u dziewcząt z późniejszym rozwojem piersi i późniejszą pierwszą miesiączką[1]. Według jednego z cytowanych badań dziewczęta pijące przed dojrzewaniem miały czterokrotnie większą szansę na jego opóźnienie[1].
Badania na zwierzętach pokazują, skąd to się bierze: alkohol działa w podwzgórzu, czyli części mózgu, która w odpowiednim czasie uruchamia dojrzewanie[1]. Hiszpańscy autorzy uważają, że picie w okresie dojrzewania może mieć długotrwałe skutki dla rozwoju[2]. Sami tego jednak nie zmierzyli, bo badali tylko jednorazowe upicie się.
Jeśli dojrzewasz później niż rówieśnicy, nie musi to mieć nic wspólnego z alkoholem. Typowe przyczyny i sygnały, przy których warto iść do lekarza, opisujemy w tekście późne dojrzewanie.
Alkohol, sen i nocny hormon wzrostu
W badaniu z 1980 roku 5 zdrowych mężczyzn w wieku 21–26 lat przez 9 wieczorów piło alkohol, a badacze co 20 minut w nocy pobierali im krew[3]. Alkohol obniżył nocne stężenie hormonu wzrostu o 70–75%, zarówno pierwszej nocy, jak i po 9 dniach picia[3]. Gdy picie się skończyło, poziom hormonu wrócił do normy[3].
To bardzo małe badanie na dorosłych, więc nie da się z niego wyliczyć skutków dla rosnącego nastolatka. Pokazuje jednak, że wieczorny alkohol może tłumić hormon wzrostu dokładnie wtedy, gdy organizm wydziela go we śnie[3].
Alkohol zmienia też sam sen. Przegląd znanych badań na zdrowych ochotnikach pokazał, że po alkoholu zasypia się szybciej i pierwsza połowa nocy jest spokojniejsza, ale druga połowa jest bardziej przerywana[4]. Alkohol opóźnia też pierwszą fazę snu REM, a przy większych ilościach skraca ją w ciągu całej nocy[4].
Ciekawe jest to, że alkohol zwiększa ilość głębokiego snu w pierwszej połowie nocy[4], a mimo to w badaniu z 1980 roku hormon wzrostu spadał[3]. „Szybciej zasnąłem” nie znaczy więc „lepiej spałem”. Ile snu potrzebujesz i jak go chronić, przeczytasz w tekście sen a wzrost.
Kości i odżywienie: co jeszcze opisują badania
Według przeglądu z 2017 roku wcześniejsze badania wiązały picie alkoholu przez nastoletnich chłopców z niższą gęstością kości[1]. Inne prace opisywały zaburzenia wzrostu i rozkładu masy ciała oraz ryzyko niedoborów żywieniowych[1].
Te badania są stare i nieliczne, a część z nich nie pozwala oddzielić wpływu alkoholu od innych nawyków, na przykład gorszego jedzenia czy palenia. Żadne z nich nie sugeruje jednak, że alkohol w czymkolwiek kościom pomaga[1].
Alkohol w ciąży: tu wpływ na wzrost jest pewny
Najlepiej udokumentowany związek alkoholu ze wzrostem dotyczy okresu przed narodzinami. Alkohol pity w ciąży przechodzi przez pępowinę do dziecka i może wywołać płodowe zaburzenia alkoholowe, w skrócie FASD[5]. Wśród ich objawów CDC wymienia niską masę ciała i niższy niż przeciętny wzrost, a niższy wzrost lub masa ciała są jednym z kryteriów rozpoznania[5].
CDC podkreśla, że nie ma znanej bezpiecznej ilości alkoholu ani bezpiecznego momentu na picie w ciąży albo wtedy, gdy para stara się o dziecko[5].
Alkohol a nastolatki: co jest pewne
Niezależnie od wzrostu o tych skutkach wiadomo znacznie więcej:
- Mózg. Mózg rozwija się jeszcze po 20. roku życia, a alkohol może zmienić przebieg tego rozwoju[6].
- Uzależnienie. Kto zaczyna pić przed 15. rokiem życia, ma większe ryzyko uzależnienia od alkoholu w dorosłości[6].
- Wypadki. Alkohol jest ważnym czynnikiem w zgonach osób poniżej 21 lat, między innymi w wypadkach drogowych, upadkach, utonięciach, przedawkowaniach i samobójstwach[6].
- Szybkie upicie się. U młodych do stężenia alkoholu we krwi, przy którym mówi się o upiciu, mogą wystarczyć 3 drinki u dziewcząt i 3–5 u chłopców, zależnie od wieku i budowy ciała[6].
- Brak bezpiecznej dawki. WHO podkreśla, że nie ma ilości alkoholu, która nie wpływa na zdrowie, a ryzyko zaczyna się od pierwszej kropli[7].
W Polsce alkohol pozostaje najczęściej używaną substancją psychoaktywną wśród młodzieży. W badaniu ESPAD z 2024 roku w ciągu ostatnich 30 dni piło 39,1% uczniów w wieku 15–16 lat i 73,3% uczniów w wieku 17–18 lat[8]. Do zaburzeń równowagi, mowy lub pamięci upiło się w tym czasie 13% młodszych i 24% starszych uczniów[8]. Dobra wiadomość: w młodszej grupie picie spada od 2007 roku[8].
Prawo i kiedy szukać pomocy
W Polsce nie wolno sprzedawać napojów alkoholowych osobom do 18 lat[9]. Zakaz nie dotyczy piwa bezalkoholowego poniżej 0,5% alkoholu, ale Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom zwraca uwagę, że picie go przez młodzież może utrwalać nawyk picia piwa w dorosłym życiu[9].
Porozmawiaj z lekarzem, psychologiem albo pedagogiem szkolnym, jeśli pijesz i zauważasz u siebie:
- zmiany nastroju, złość albo drażliwość[6],
- kłopoty w szkole, z koncentracją albo z zachowaniem[6],
- mniej energii i mniejsze zainteresowanie tym, co wcześniej lubiłeś[6],
- potrzebę picia, żeby odreagować stres albo nie odstawać od znajomych; NIAAA wymienia stres i presję rówieśników wśród typowych powodów picia nastolatków[6].
Jeśli ktoś po alkoholu traci przytomność albo ma kłopot z oddychaniem, dzwoń pod 112. Jeśli martwi cię tempo rośnięcia, idź do pediatry ze swoimi pomiarami. Podobne pytania o nikotynę omawiamy w tekście czy papierosy hamują wzrost.
Pytania i odpowiedzi
Czy piwo hamuje wzrost?
Czy jeden drink na imprezie zatrzyma wzrost?
Czy alkohol opóźnia dojrzewanie?
Badania na ludziach i zwierzętach wskazują, że picie we wczesnym wieku może je opóźniać, na przykład rozwój piersi i pierwszą miesiączkę u dziewcząt[1].
Od ilu lat można kupić alkohol w Polsce?
Od 18 lat. Sprzedaż napojów alkoholowych osobom młodszym jest zakazana[9].
Czy piwo bezalkoholowe jest w porządku dla nastolatka?
Prawo nie zakazuje sprzedaży niepełnoletnim piwa poniżej 0,5% alkoholu, ale KCPU ostrzega, że może ono utrwalać nawyk picia piwa[9].
Źródła
- Dees W. L., Hiney J. K., Srivastava V. K., Alcohol Research: Current Reviews 2017: Alcohol and Puberty: Mechanisms of Delayed Development pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Frias J. i in., Life Sciences 2000: Effects of acute alcohol intoxication on growth axis in human adolescents of both sexes pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Prinz P. N. i in., Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 1980: Effect of alcohol on sleep and nighttime plasma growth hormone and cortisol concentrations pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Ebrahim I. O. i in., Alcoholism: Clinical and Experimental Research 2013: Alcohol and sleep I: effects on normal sleep pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- CDC: About Fetal Alcohol Spectrum Disorders (FASDs) cdc.gov
- NIAAA (NIH): Get the Facts About Underage Drinking niaaa.nih.gov
- WHO Europe, 2023: No level of alcohol consumption is safe for our health who.int
- KCPU (gov.pl), 2025: Używanie substancji psychoaktywnych przez polską młodzież. Dane z 2024 r. na tle wyników wcześniejszych badań (materiał prasowy ESPAD) kcpu.gov.pl
- KCPU (gov.pl): Pytania i odpowiedzi kcpu.gov.pl
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli martwi Cię wzrost Twój albo Twojego dziecka, porozmawiaj z pediatrą lub lekarzem rodzinnym. Zasady, według których piszemy, opisujemy na stronie O nas.
Czytaj dalej
Wszystkie artykuły- Czy papierosy hamują wzrost? Palenie, e-papierosy i nikotyna u nastolatkówBadania nad paleniem i wzrostem nastolatków dają mieszane wyniki. Pewne jest co innego: nikotyna szybko uzależnia, a palenie hamuje rozwój płuc i szkodzi sercu.
- Sen a wzrost: ile snu potrzebujesz i co robi hormon wzrostu w nocyHormon wzrostu wydziela się głównie w głębokim śnie. Nastolatek w wieku 13–17 lat potrzebuje 8–10 godzin snu na dobę. Sprawdź, jak zasypiać na czas.
- Mity o wzroście: kawa, siłownia, suplementy i hormon wzrostuNie ma dowodów, że kawa czy siłownia hamują wzrost. Sprawdzamy 8 popularnych mitów: suplementy, hormon wzrostu, rozciąganie, drążek i wzrost rodziców.