Jak szybko zasnąć? Sposoby dla nastolatków oparte na badaniach
Najszybciej zasypia się wtedy, gdy organizm wie, kiedy przychodzi pora snu: pomagają stała godzina wstawania, wyłączenie ekranów na godzinę przed snem i rezygnacja z kawy, herbaty i coli co najmniej 6 godzin wcześniej[1][2][4]. Jeśli po około 20 minutach w łóżku wciąż nie śpisz, wstań i zajmij się czymś spokojnym, zamiast zmuszać się do snu[1].
W skrócie
- Nastolatkom trudniej zasnąć wcześnie, bo ich mózg wydziela melatoninę później niż u dzieci i dorosłych, a jasne światło i ekrany jeszcze ją opóźniają[3].
- Wstawaj o tej samej porze każdego dnia, także po złej nocy i w weekend[2][3].
- Kofeina przyjęta nawet 6 godzin przed snem wyraźnie zaburzała sen w badaniu z 2013 r.[4].
- Gdy nie możesz zasnąć przez około 20 minut, wstań na chwilę i wróć do łóżka, kiedy poczujesz senność[1].
- Jeśli kłopoty ze snem trwają tygodniami lub miesiącami, porozmawiaj z lekarzem; u nastolatków dobrze działa terapia poznawczo-behawioralna bezsenności[3][9].
Dlaczego nastolatkom trudno zasnąć wcześnie?
Jeśli wieczorem w ogóle nie czujesz senności, nie musi to wynikać ze złych nawyków. W okresie dojrzewania mózg zaczyna wydzielać melatoninę, czyli hormon snu, później wieczorem niż u dzieci i dorosłych, więc senność też przychodzi później[3]. Gdy to przesunięcie jest bardzo duże i utrudnia codzienne życie, lekarze mówią o zespole opóźnionej fazy snu[3].
Drugi powód to wolniej narastające zmęczenie. Badania zebrane w przeglądzie z 2018 r. pokazują, że u starszych nastolatków presja snu, czyli senność gromadząca się w ciągu dnia, rośnie wolniej niż u młodszych, więc łatwiej im dłużej czuwać[6].
Do tego dochodzi światło. Jasne lampy i niebieskie światło z ekranów dodatkowo opóźniają wydzielanie melatoniny[3]. Młodsi nastolatkowie są na nie szczególnie wrażliwi: w jednym z badań ich organizm reagował już na światło o natężeniu około 15 luksów, dużo słabsze niż typowe oświetlenie pokoju, które ma około 100 luksów[6].
Ile snu potrzebujesz w swoim wieku i co dzieje się w nocy z hormonem wzrostu, opisujemy w tekście sen a wzrost. Tutaj skupiamy się na tym, jak szybciej zasnąć.
Stała pora wstawania: od niej zaczyna się szybkie zasypianie
Brzmi przewrotnie, ale dla zasypiania najważniejsza jest godzina pobudki. Gdy kładziesz się i wstajesz o podobnych porach, ciało uczy się, kiedy przychodzi czas na sen, i łatwiej ci zasnąć[1]. NHS radzi wstawać z łóżka o tej samej porze każdego dnia, kłaść się dopiero wtedy, gdy czujesz senność, i nie odsypiać rano złej nocy[2].
KidsHealth podpowiada, jak ustalić porę snu: od godziny, o której musisz wstać, odlicz wstecz co najmniej 8 godzin i trzymaj się tego planu jak najdokładniej, także w weekendy[3].
Weekend ma tu duże znaczenie. W klasycznym badaniu uczniów ci z gorszymi ocenami przesuwali w weekend porę zasypiania średnio o 2,3 godziny, a ci z lepszymi o 1,8 godziny[6]. To zależność, a nie dowód przyczyny, ale pokazuje, jak łatwo rozjechać sobie rytm w ciągu dwóch dni.
Jeśli korzystasz z aplikacji Urośnij, sen masz w planie dnia obok wody, jedzenia, ruchu i rozciągania, więc łatwiej pilnować tych samych godzin przez cały tydzień.
Plan na wieczór: od popołudnia do zgaszenia światła
Szybkie zasypianie przygotowujesz kilka godzin wcześniej. Ten plan zbiera w jednym miejscu zalecenia NHS, KidsHealth i badań:
| Kiedy | Co zrobić |
|---|---|
| Co najmniej 6 godzin przed snem | ostatnia kawa, herbata, cola albo energetyk[2][3][4] |
| Co najmniej 4 godziny przed snem | koniec intensywnego treningu[2] |
| Wieczorem | kolacja nie za późno i nie za obfita[1][2] |
| Godzina przed snem | ekrany wyłączone, telefon wyciszony i najlepiej ładowany poza pokojem[1][3] |
| Przed zaśnięciem | coś spokojnego: prysznic, książka, cicha muzyka, ćwiczenia oddechowe[1][3] |
| W łóżku | ciemno, cicho i raczej chłodno, telefon ekranem w dół, zegar poza zasięgiem wzroku[1] |
| Rano | pobudka o stałej porze, także po gorszej nocy[2] |
Nie musisz wprowadzać wszystkiego naraz. Zacznij od dwóch rzeczy, które najbardziej przesuwają twój wieczór, na przykład od telefonu w łóżku i coli po szkole.
Ekran, kofeina, drzemki i ruch: co mówią badania
Ekran działa nie tylko przez treści, ale też przez światło. W badaniu naukowców z Harvardu uczestnicy, którzy przed snem czytali na świecącym ekranie zamiast w papierowej książce, dłużej zasypiali, mieli mniej melatoniny, ich zegar biologiczny przesuwał się na później, a rano byli mniej czujni[5].
Kofeina działa dłużej, niż się wydaje. W badaniu z 2013 r. ta sama porcja kofeiny zaburzała sen, gdy przyjmowano ją tuż przed snem, 3 godziny wcześniej, a nawet 6 godzin wcześniej[4]. Autorzy uznali, że to potwierdza zasadę, by większych ilości kofeiny unikać co najmniej przez 6 godzin przed pójściem do łóżka[4]. Dlaczego energetyki to zły wybór dla nastolatka, piszemy w tekście czy energetyki hamują wzrost.
Drzemki to sprawa sporna. NHS przy bezsenności radzi w ogóle nie drzemać w ciągu dnia[2]. KidsHealth dopuszcza krótką drzemkę, poniżej godziny, wczesnym popołudniem, gdy jesteś bardzo zmęczony, i ostrzega, że dłuższe albo późniejsze drzemki utrudniają wieczorne zasypianie[3]. Jeśli długo nie możesz zasnąć, zrezygnuj z drzemek albo je skróć i przesuń na wcześniej.
Ruch w ciągu dnia pomaga. KidsHealth zachęca nastolatków do co najmniej 60 minut aktywności dziennie, ale nie tuż przed snem, bo wysiłek najpierw pobudza, a dopiero później uspokaja[7].
Leżysz i nie możesz zasnąć? Zasada 20 minut
Najgorsze, co możesz zrobić, to leżeć i zmuszać się do snu. KidsHealth zwraca uwagę, że im bardziej przejmujesz się bezsennością, tym większa szansa, że będziesz leżeć i patrzeć w sufit[7]. Zamiast tego:
- Nie walcz ze snem. Gdy leżysz wygodnie i odpoczywasz, sen może przyjść sam[1].
- Jeśli po około 20 minutach nadal nie śpisz, wstań i usiądź w innym wygodnym miejscu[1].
- Zajmij się czymś spokojnym, na przykład poczytaj, posłuchaj cichej muzyki albo zrób kilka łagodnych ćwiczeń jogi[1]. Zostaw przytłumione światło, bo jasne opóźnia melatoninę[3].
- Nie sięgaj po telefon, bo światło ekranu działa tak samo jak jasna lampa[3].
- Wróć do łóżka, gdy poczujesz senność[1].
- Jeśli po głowie krążą ci sprawy na jutro, zapisz je przed snem na kartce, bo spisanie myśli pomaga oczyścić głowę[1].
- Spróbuj ćwiczeń oddechowych, które KidsHealth poleca razem z łagodną jogą jako sposób na wyciszenie przed snem[7].
Te kroki nie działają jak wyłącznik. Chodzi o to, żeby łóżko kojarzyło się z zasypianiem, a nie z nerwowym przewracaniem się z boku na bok.
Melatonina i tabletki nasenne: dlaczego nie na własną rękę
Melatonina w tabletkach i żelkach jest łatwo dostępna, ale to nie jest zwykły cukierek. Amerykański instytut NCCIH radzi, by o podawaniu melatoniny dziecku decydować razem z lekarzem[8].
Są ku temu konkretne powody. W badaniu z 2023 r. aż 22 z 25 sprawdzonych żelków z melatoniną miało skład niezgodny z etykietą, a większość z nich zawierała więcej melatoniny, niż podano[8]. Liczba zgłoszeń do amerykańskich ośrodków toksykologicznych dotyczących osób do 19. roku życia, które przyjęły melatoninę, wzrosła z 8337 w 2012 r. do 52 563 w 2021 r.[8]. NCCIH dodaje, że brakuje mocnych dowodów na skuteczność melatoniny przy przewlekłej bezsenności[8].
Podobnie jest z lekami nasennymi. NHS pisze, że lekarze rodzinni rzadko je dziś przepisują, bo mogą mieć poważne skutki uboczne i grożą uzależnieniem, a preparaty bez recepty z apteki mogą pomóc najwyżej przez 1–2 tygodnie[2]. Zanim weźmiesz cokolwiek na sen, porozmawiaj z lekarzem[2].
Kiedy bezsenność to sprawa dla lekarza?
Każdemu zdarza się gorsza noc. Porozmawiaj jednak z lekarzem rodzinnym albo pediatrą, jeśli:
- kłopoty z zasypianiem albo budzenie się w nocy zdarzają się kilka razy w tygodniu przez kolejne tygodnie lub miesiące[3],
- zmiana nawyków nie pomogła, a bezsenność utrudnia ci codzienne funkcjonowanie[2],
- chrapiesz prawie każdej nocy albo czujesz się zmęczony w dzień, choć wydaje ci się, że śpisz wystarczająco długo[3],
- zasypiasz na lekcjach albo walczysz z silną sennością w ciągu dnia[3],
- wieczorem czujesz w nogach mrowienie lub przymus ruszania nimi, który nie pozwala zasnąć[3],
- kłopotom ze snem towarzyszą stres, smutek albo lęk, z którymi trudno ci sobie poradzić[3].
Bezsenność trwająca 3 miesiące lub dłużej to według NHS bezsenność przewlekła[2]. U dorosłych amerykańskie towarzystwo lekarzy internistów zaleca jako pierwsze leczenie terapię poznawczo-behawioralną bezsenności, w skrócie CBT-I[8]. NHS opisuje taką terapię jako pomoc u terapeuty albo przez program internetowy[2].
U nastolatków ta metoda ma dobre podstawy. W przeglądzie 8 badań z udziałem 599 młodych osób terapia zmniejszała nasilenie bezsenności i skracała czas zasypiania, a autorzy uznali ją za preferowane leczenie bezsenności w tym wieku[9].
Pytania i odpowiedzi
Jak zasnąć w 5 minut?
Co zrobić, gdy nie mogę zasnąć w nocy?
Nie zmuszaj się do snu. Jeśli po około 20 minutach nadal nie śpisz, wstań, zajmij się czymś spokojnym i wróć do łóżka, gdy poczujesz senność[1].
Czy mogę odsypiać w weekend?
Lepiej nie przesuwać godzin snu za bardzo. KidsHealth radzi trzymać się stałego planu snu jak najdokładniej, także w weekendy[3].
Czy melatonina pomoże mi szybciej zasnąć?
Nie bierz jej na własną rękę. NCCIH radzi, by o melatoninie dla dzieci decydować razem z lekarzem, a przy przewlekłej bezsenności brakuje mocnych dowodów na jej skuteczność[8].
Czy muzyka albo podcast przed snem pomagają?
Mogą, jeśli działają na ciebie uspokajająco. NHS wymienia spokojną muzykę i podcasty wśród sposobów na wyciszenie przed snem[1]. Włącz je tak, żeby nie patrzeć w ekran.
Źródła
- NHS Every Mind Matters: How to fall asleep faster and sleep better nhs.uk
- NHS: Insomnia nhs.uk
- Nemours KidsHealth: Common Sleep Problems (for Teens) kidshealth.org
- Drake C. i in., Journal of Clinical Sleep Medicine 2013: Caffeine effects on sleep taken 0, 3, or 6 hours before going to bed pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Chang A. M. i in., PNAS 2015: Evening use of light-emitting eReaders negatively affects sleep, circadian timing, and next-morning alertness pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Crowley S. J. i in., Journal of Adolescence 2018: An update on adolescent sleep: New evidence informing the perfect storm model pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Nemours KidsHealth: 5 Ideas for Better Sleep (for Teens) kidshealth.org
- NCCIH (NIH): Melatonin: What You Need To Know nccih.nih.gov
- Mei Z. i in., Frontiers in Public Health 2024: The efficacy of cognitive behavioral therapy for insomnia in adolescents: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli martwi Cię wzrost Twój albo Twojego dziecka, porozmawiaj z pediatrą lub lekarzem rodzinnym. Zasady, według których piszemy, opisujemy na stronie O nas.
Czytaj dalej
Wszystkie artykuły- Sen a wzrost: ile snu potrzebujesz i co robi hormon wzrostu w nocyHormon wzrostu wydziela się głównie w głębokim śnie. Nastolatek w wieku 13–17 lat potrzebuje 8–10 godzin snu na dobę. Sprawdź, jak zasypiać na czas.
- Czy energetyki hamują wzrost? Kofeina, sen i serce nastolatkaNie ma dowodów, że kofeina hamuje wzrost. Energetyki szkodzą nastolatkom inaczej: psują sen, przyspieszają serce, a w Polsce są sprzedawane od 18 lat.
- Hormon wzrostu: co robi, kiedy się wydziela i kiedy go brakujeHormon wzrostu wytwarza przysadka, najwięcej nocą. Zobacz, jak działa, po czym poznać jego niedobór, jak wygląda diagnostyka i dlaczego leczy go tylko lekarz.