Urośnij Pobierz za darmo

Dla rodziców

Wiek kostny: co to jest, jak się go bada i co oznacza wynik

Wiek kostny to wiek szkieletu wyrażony w latach: pokazuje, jak daleko zaszło dojrzewanie kości, niezależnie od daty urodzenia[2]. Ocenia się go na jednym zdjęciu rentgenowskim ręki i nadgarstka, które lekarz porównuje z wzorcami dla płci i wieku[1]. Wiek kostny inny niż metrykalny nie zawsze oznacza chorobę, a za dopuszczalną różnicę przyjmuje się maksymalnie ±2 lata[1][6].

Redakcja Urośnij Aktualizacja: 5 min czytania 8 źródeł

W skrócie

  • Badanie to jedno zdjęcie RTG ręki niedominującej, zwykle lewej, z nadgarstkiem. Dziecko musi tylko przez 2–3 sekundy nie ruszać dłonią[1][4].
  • Dawka promieniowania przy RTG ręki jest bardzo mała, poniżej 0,00012 mSv[2].
  • Najczęściej stosuje się atlas Greulicha i Pyle’a oraz punktową metodę Tannera i Whitehouse’a[2][4].
  • Wiek kostny młodszy od metrykalnego często towarzyszy późnemu dojrzewaniu, a starszy np. przedwczesnemu dojrzewaniu lub otyłości[2][4].
  • Sam wynik nie stawia diagnozy. Lekarz ocenia go razem z pomiarami, tempem wzrastania i badaniem dziecka[2][6].

Co to jest wiek kostny?

Wiek metrykalny liczysz od daty urodzenia. Wiek kostny mówi, jakiemu wiekowi odpowiada stopień dojrzałości kości[2]. Polscy endokrynolodzy dziecięcy uważają go za najlepszą metodę oceny wieku biologicznego, czyli tego, jak zaawansowany jest rozwój dziecka[4].

Ocena opiera się na tym, że u zdrowych dzieci kolejne jądra kostnienia w ręce i nadgarstku pojawiają się w ściśle określonym czasie[4]. Na zdjęciu widać też chrząstki wzrostowe: są ciemniejsze od reszty kości, z wiekiem robią się cieńsze, aż w końcu znikają[1]. Więcej o nich piszemy w tekście płytki wzrostowe.

Z dojrzałością kości lepiej niż z wiekiem metrykalnym wiążą się m.in. skok wzrostowy i pierwsza miesiączka[2]. Dziewczęta mają w tym samym wieku metrykalnym bardziej dojrzałe kości niż chłopcy, a ich chrząstki wzrostowe zamykają się mniej więcej 2 lata wcześniej[2].

Jak wygląda badanie wieku kostnego?

To proste i mało obciążające badanie[7]. Przebiega zwykle tak:

  1. Skierowanie wystawia najczęściej pediatra albo endokrynolog dziecięcy[1].
  2. Dziecko siada przy aparacie i kładzie dłoń płasko na stole, z rozstawionymi palcami. Bada się rękę niedominującą, czyli u osób praworęcznych lewą[1][4].
  3. Przez 2–3 sekundy trzeba nie ruszać ręką. Jeśli obraz wyjdzie nieostry, technik może powtórzyć zdjęcie[1].
  4. Zdjęcie ocenia doświadczony lekarz, porównując je ze wzorcami dla płci i wieku[1][7].

Dawka promieniowania jest bardzo mała: przy RTG ręki i nadgarstka dziecko otrzymuje mniej niż 0,00012 mSv[2]. U niemowląt do 6. miesiąca życia wiek kostny ocenia się na zdjęciu kolana, bo wiarygodna ocena ręki jest możliwa dopiero później[5].

Dlaczego zwykle lewa ręka? To zwyczaj z czasów, gdy powstawały wzorce: lewa ręka rzadziej bywała wtedy urażona[2].

Jakimi metodami ocenia się wiek kostny?

Lekarze korzystają z kilku standardowych metod. Najważniejsze zestawiamy w tabeli[2].

Najważniejsze metody oceny wieku kostnego
MetodaNa czym polegaZalety i wady
Greulich i Pyle (atlas)porównanie zdjęcia z serią wzorcowych zdjęć dla płci i wieku, najlepiej kość po kości[2]szybka, ok. 1,4 minuty, wybiera ją 76% endokrynologów dziecięcych i radiologów; wynik bardziej zależy od oceniającego[2]
Tanner i Whitehouse (TW2, TW3)punktowanie dojrzałości poszczególnych kości i zsumowanie wyniku[2]bardziej powtarzalna, ale zajmuje więcej czasu[2]
Systemy komputerowe, np. BoneXpertautomatyczna analiza cyfrowego zdjęcia[2]mniejsza zmienność odczytu, wyższy koszt; ocena lekarza nadal jest potrzebna[2]

Atlas Greulicha i Pyle’a powstał na podstawie zdjęć około 1000 białych dzieci z Cleveland w USA, wykonanych w latach 1931–1942[2]. Pediatrzy z Mayo Clinic zwracają uwagę, że obecne metody opracowano głównie na białej populacji i gorzej sprawdzają się u dzieci o innym pochodzeniu[3].

Ten sam rentgen oceniony przez różne osoby może dać nieco inny wynik. W jednym z badań zmienność odczytu wynosiła około 0,7–1 roku, dlatego przy kolejnych kontrolach najlepiej trzymać się tej samej metody[2].

Co oznacza wiek kostny młodszy lub starszy niż metrykalny?

U prawidłowo rozwijającego się dziecka wiek kostny jest zbliżony do metrykalnego. Za dopuszczalną różnicę przyjmuje się maksymalnie ±2 lata, przy czym dotyczy to głównie dzieci zbyt niskich lub zbyt wysokich[6]. U przedszkolaków i uczniów wiek kostny bywa fizjologicznie przesunięty o około 12 miesięcy w jedną lub drugą stronę[7].

Różnica nie musi oznaczać choroby, bo zupełnie zdrowe dzieci też mogą mieć wiek kostny inny niż metrykalny[1]. Wynik nie wskazuje też na żadną konkretną chorobę, tylko pomaga lekarzowi zawęzić poszukiwania[4].

Co może stać za wiekiem kostnym innym niż metrykalny
WynikMożliwe przyczyny
Młodszy (opóźniony)późne dojrzewanie, w tym konstytucjonalne opóźnienie wzrastania i dojrzewania[2][4]; niedoczynność tarczycy i niedobór hormonu wzrostu[2][4]; niedożywienie i choroby przewlekłe, np. celiakia, zapalne choroby jelit, mukowiscydoza[2]; anoreksja i silny stres[2]
Starszy (przyspieszony)przedwczesne dojrzewanie[4]; nadwaga i otyłość[2]; nadczynność tarczycy[2]; choroby nadnerczy, np. wrodzony przerost nadnerczy, oraz guzy wytwarzające hormony płciowe[2]; leki i kremy z estrogenami lub testosteronem[2]
Zgodny z metrykalnymtypowy dla prawidłowego rozwoju[6]; u dziecka niskiego bywa np. przy rodzinnie niskim wzroście albo w zespole Turnera[2][7]

Liczy się też skala różnicy. U dziecka niskiego wiek kostny opóźniony o około 2–3 lata często wskazuje na rodzinny wariant niskiego wzrostu połączony z późnym dojrzewaniem, a większe opóźnienie zawsze wymaga sprawdzenia tarczycy[7]. Więcej o późnym starcie piszemy w tekście późne dojrzewanie.

Przy podejrzeniu przedwczesnego dojrzewania sam przyspieszony wiek kostny słabo odróżnia łagodne warianty od chorób, które wymagają leczenia[8]. Dlatego lekarz nie opiera się wyłącznie na nim.

Kiedy lekarz zleca badanie wieku kostnego?

Według endokrynologów dziecięcych z Uniwersytetu Jagiellońskiego badanie należy zlecić m.in. przy[5]:

  • niskim wzroście, poniżej 3. centyla, albo bardzo wysokim, powyżej 97. centyla[5],
  • wyraźnym zwolnieniu lub przyspieszeniu tempa wzrastania, czyli zmianie o co najmniej 2 kanały centylowe[5],
  • dużej rozbieżności między pozycją dziecka na siatce centylowej a wzrostem rodziców[5],
  • podejrzeniu przedwczesnego dojrzewania, czyli cechach dojrzewania u dziewczynki przed 8. i u chłopca przed 9. rokiem życia[5],
  • podejrzeniu opóźnionego dojrzewania, czyli braku jego cech u dziewczynki po 13. i u chłopca po 14. roku życia[5].

Badanie pomaga też śledzić leczenie dzieci z chorobami wpływającymi na wzrost, np. z niedoborem hormonu wzrostu, niedoczynnością tarczycy, chorobami nadnerczy czy zespołem Turnera[1]. Korzystają z niego również ortopedzi i ortodonci, gdy wybór momentu leczenia zależy od etapu rozwoju kości[1].

To badanie pomocnicze, które samo nie decyduje o rozpoznaniu[6]. Ma sens dopiero razem z regularnymi pomiarami naniesionymi na siatkę centylową.

Co zapytać lekarza po badaniu? Lista dla rodzica

Opis zdjęcia zwykle zawiera wiek kostny w latach. Zanim wyjdziesz z gabinetu, dopytaj o kilka rzeczy:

  • Jaką metodą oceniono zdjęcie i czy przy kolejnej kontroli będzie ta sama[2]?
  • O ile wiek kostny różni się od metrykalnego i czy mieści się w granicach ±2 lat[6]?
  • Czy wynik pasuje do tempa wzrastania i etapu dojrzewania dziecka[4][6]?
  • Czy potrzebne są dalsze badania, np. tarczycy, albo konsultacja u endokrynologa[7]?
  • Kiedy i jak często mierzyć dziecko do następnej wizyty?

Wiek kostny to tylko jeden element układanki. Autorzy przeglądu metod podkreślają, że każdy wynik trzeba odnosić do całej historii wzrastania dziecka[2].

Kiedy do lekarza?

Porozmawiaj z pediatrą, jeśli zauważysz u dziecka:

  • wzrost poniżej 3. lub powyżej 97. centyla dla płci i wieku[5],
  • wyraźną zmianę tempa wzrastania, widoczną jako przejście o 2 kanały centylowe w dół lub w górę[5],
  • cechy dojrzewania u dziewczynki przed 8. albo u chłopca przed 9. urodzinami[5][8],
  • brak jakichkolwiek oznak dojrzewania u dziewczynki po 13. albo u chłopca po 14. urodzinach[5][8].

Ocena wieku kostnego w gabinecie pediatry pomaga zdecydować, czy wystarczy obserwować tempo wzrastania i dojrzewania, czy potrzebna jest już konsultacja endokrynologiczna[7].

Pytania i odpowiedzi

Czy badanie wieku kostnego jest szkodliwe?

Nie, to proste i mało obciążające badanie[7]. Dawka promieniowania przy RTG ręki jest bardzo mała, poniżej 0,00012 mSv[2].

Którą rękę prześwietla się do oceny wieku kostnego?

Niedominującą, czyli u osób praworęcznych lewą[4]. Standardowo robi się jedno zdjęcie lewego nadgarstka, ręki i palców[1].

Czy wiek kostny młodszy niż metrykalny to powód do niepokoju?

Nie zawsze. Często towarzyszy późnemu dojrzewaniu, ale może też wynikać np. z niedoczynności tarczycy, dlatego wynik zawsze ocenia lekarz[2][7].

Ile lat różnicy między wiekiem kostnym a metrykalnym mieści się w normie?

Polscy endokrynolodzy przyjmują maksymalnie ±2 lata[6]. U dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym przesunięcie o około 12 miesięcy bywa fizjologiczne[7].

Kto ocenia zdjęcie do wieku kostnego?

Doświadczony lekarz, bo jądra kostnienia w nadgarstku mogą pojawiać się nierówno i trudno je dopasować do wzorca[7]. Najczęściej robią to radiolodzy i endokrynolodzy dziecięcy[2].

Źródła

  1. Nemours KidsHealth: X-Ray Exam: Bone Age Study kidshealth.org
  2. Cavallo F. i in., Frontiers in Pediatrics 2021: Evaluation of Bone Age in Children: A Mini-Review pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  3. Creo A. L., Schwenk W. F., Pediatrics 2017: Bone Age: A Handy Tool for Pediatric Providers pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  4. Medycyna Praktyczna (mp.pl): Jaka jest przydatność oceny wieku kostnego w diagnostyce zaburzenia wzrastania i dojrzewania płciowego? mp.pl
  5. Medycyna Praktyczna (mp.pl): Kiedy zlecać ocenę wieku kostnego? mp.pl
  6. Medycyna Praktyczna (mp.pl): W jaki sposób można określić normę dla wieku kostnego względem wieku kalendarzowego? mp.pl
  7. Medycyna Praktyczna (mp.pl): Czy u każdego dziecka z niedoborem wzrostu należy oceniać wiek kostny? mp.pl
  8. Klein D. A. i in., American Family Physician 2017: Disorders of Puberty: An Approach to Diagnosis and Management aafp.org

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli martwi Cię wzrost Twój albo Twojego dziecka, porozmawiaj z pediatrą lub lekarzem rodzinnym. Zasady, według których piszemy, opisujemy na stronie O nas.