Płytki wzrostowe (chrząstki wzrostowe): czym są, kiedy się zamykają i jak je chronić
Płytki wzrostowe, nazywane też chrząstkami wzrostowymi, to warstwy chrząstki przy końcach kości długich, które wyznaczają przyszłą długość i kształt dorosłej kości[1]. Gdy rośnięcie się kończy, zamieniają się w litą kość: u dziewcząt zwykle w wieku około 13–15 lat, u chłopców około 15–17 lat[3]. Do tego czasu są najsłabszym miejscem rosnącego szkieletu, dlatego urazy w ich okolicy wymagają oceny lekarza[1].
W skrócie
- Każda kość długa ma co najmniej dwie płytki wzrostowe, po jednej na każdym końcu[1].
- Kość rośnie, bo komórki chrząstki w płytce się dzielą i powiększają, a od strony trzonu świeża chrząstka jest stale przebudowywana w kość[4].
- Złamania przez płytkę wzrostową częściej dotyczą chłopców, bo ich płytki dłużej pozostają otwarte[1].
- Ruch i dobrze zaplanowany trening siłowy nie szkodzą płytkom, a ćwiczenia z obciążeniem wzmacniają kości[6][7].
- To, czy płytki są jeszcze otwarte, lekarz ocenia na zdjęciu RTG, zwykle ręki i nadgarstka[5].
Czym są płytki wzrostowe?
Płytka wzrostowa (fachowo chrząstka nasadowa, po łacinie physis) leży blisko końca kości długiej. Z jednej strony graniczy z nasadą, czyli końcem kości przy stawie, a z drugiej z przynasadą, która przechodzi w trzon[1].
Każda kość długa ma co najmniej dwie płytki, po jednej na każdym końcu. Kości długie to na przykład kość udowa, kości przedramienia oraz kości śródręcza i palców[1].
Płytki zbudowane są z chrząstki, czyli elastycznej, gumowatej tkanki, podobnej do tej, z której zbudowany jest nos[3]. Nie ma ich tylko w rękach i nogach: występują też w krótkich kościach dłoni i stóp oraz w kręgach[4].
Jak kości rosną na długość?
Płytka wzrostowa ma trzy warstwy, a każda pełni inną funkcję[4]:
- Strefa spoczynkowa jest zapasem komórek macierzystych chrząstki[4].
- Strefa proliferacji to miejsce, w którym komórki chrząstki ułożone w kolumny szybko się dzielą[4].
- Strefa przerostu powstaje na skraju bliżej trzonu: komórki przestają się tu dzielić i wyraźnie się powiększają[4].
W ten sposób przybywa chrząstki. Jednocześnie od strony trzonu wnikają naczynia krwionośne i komórki kościotwórcze, które przebudowują świeżą chrząstkę w kość. Nowa kość powstaje więc na granicy płytki i przynasady, kość się wydłuża, a ty rośniesz[4].
Ten proces regulują hormony. Hormon wzrostu, IGF-1, hormony tarczycy, androgeny i estrogeny pobudzają rośnięcie, a nadmiar glikokortykosteroidów je hamuje[4].
Kiedy zamykają się płytki wzrostowe u dziewcząt i chłopców?
Z wiekiem płytka wzrostowa stopniowo się wyczerpuje: komórek w niej ubywa, dzielą się wolniej i mniej się powiększają, więc rośnięcie zwalnia[4]. W końcu podziały ustają, a nieczynna już chrząstka zostaje zastąpiona kością. Jee i Baron zwracają uwagę, że to zrośnięcie jest skutkiem zakończenia wzrostu, a nie jego przyczyną[4].
Do zamknięcia płytek u obu płci potrzebne są estrogeny[8]. Dziewczęta zaczynają dojrzewać średnio około 2 lata wcześniej niż chłopcy, dlatego w czasie dojrzewania ich kości są bardziej zaawansowane w rozwoju[8].
| Płytki | Dziewczęta | Chłopcy |
|---|---|---|
| Płytki wzrostowe ogólnie | ok. 13–15 lat[3] | ok. 15–17 lat[3] |
| Płytka w dalszym końcu kości udowej (nad kolanem) | 14–16 lat[9] | 16–18 lat, czasem do 20 lat[9] |
Płytka nad kolanem jest najbardziej aktywną płytką w ciele: odpowiada za około 70% wzrostu kości udowej i 37% wzrostu całej kończyny[9]. Dlatego jej urazy wymagają szczególnej uwagi.
To przedziały typowe, a nie sztywne granice. Jak kończy się rośnięcie i po czym to poznać, opisujemy w tekście do kiedy się rośnie.
Urazy płytek wzrostowych: dlaczego są szczególne?
Płytki wzrostowe są słabsze nawet od więzadeł i ścięgien wokół nich. Uraz, który u dorosłego skończyłby się skręceniem, u nastolatka może uszkodzić płytkę[1]. Złamanie może być skutkiem jednego zdarzenia, np. upadku, albo długotrwałego przeciążenia[1].
Ryzyko zwiększają:
- płeć męska, bo chłopcy dojrzewają później, więc ich płytki dłużej pozostają otwarte[1],
- sporty z ryzykiem upadku lub uderzenia, np. futbol amerykański, koszykówka, gimnastyka, jazda na rowerze, sankach, nartach i deskorolce[1],
- powtarzalne przeciążanie jednej części ciała, np. u gimnastyków trenujących godzinami, biegaczy długodystansowych i miotaczy w baseballu[1].
Takie złamania najczęściej dotyczą kości palców, przedramienia i podudzia[3]. Lekarze dzielą je według klasyfikacji Saltera i Harrisa na pięć typów. Najczęstszy jest typ II, w którym szczelina złamania biegnie przez płytkę i przynasadę[1].
Przy właściwym leczeniu większość złamań przez płytkę wzrostową goi się bez trwałych skutków[1][3]. Jeśli jednak uraz jest poważny albo leczenie się opóźni, kość może urosnąć nieco krzywo albo trochę dłuższa lub krótsza, niż powinna. Dlatego po takim urazie zaleca się wizyty kontrolne[2].
Czy ruch i siłownia szkodzą płytkom wzrostowym?
Nie. Amerykańska Akademia Pediatrii zalicza do mitów obawę, że ćwiczenia oporowe uszkadzają płytki wzrostowe: dobrze zaplanowane programy nie wykazały szkodliwego wpływu na wzrost i mogą pomagać budować mocniejsze kości[6]. Warunkiem jest prawidłowa technika i nadzór[6].
Ruch jest wręcz potrzebny. Aktywne dzieci budują więcej masy kostnej niż mniej aktywne, a kościom najbardziej służą ćwiczenia z obciążeniem masą ciała i ćwiczenia oporowe[7]. NIAMS podaje przykłady:
- podskoki, skoki i skakanka[7],
- bieganie i trucht[7],
- taniec[7],
- gimnastyka i judo[7],
- gry zespołowe, np. piłka nożna i koszykówka[7].
Problemem bywa raczej przeciążenie: wczesna specjalizacja w jednym sporcie i wiele godzin obciążania tej samej części ciała, zanim skończy się dojrzewanie[1]. Więcej o bezpiecznym treningu piszemy w tekście czy siłownia hamuje wzrost.
Jak lekarz sprawdza, czy płytki wzrostowe są otwarte?
Wystarcza zwykłe zdjęcie rentgenowskie. Otwarte płytki zawierają mniej minerałów niż reszta kości, więc na zdjęciu wyglądają jak ciemniejsze pasma przy końcach kości[5]. NIAMS opisuje je jako szczeliny między przynasadą a końcem kości[2].
Z wiekiem płytki na zdjęciach są coraz cieńsze, aż w końcu znikają. Mówi się wtedy o zamkniętych płytkach wzrostowych[5].
Żeby ocenić dojrzałość całego szkieletu, lekarz najczęściej zleca jedno zdjęcie lewej ręki, nadgarstka i palców i porównuje je z atlasem rozwoju kości. Tak wyznacza się wiek kostny[5]. W domu tego nie ocenisz, bo potrzebne jest zdjęcie RTG.
Przy urazie sama płytka i jej uszkodzenie mogą nie być widoczne na RTG, bo chrząstka nie jest jeszcze kością. Wtedy lekarz może zlecić rezonans magnetyczny, tomografię komputerową albo USG[2].
Kiedy do lekarza?
Po urazie zgłoś się do lekarza, jeśli u dziecka lub nastolatka:
- ból i tkliwość utrzymują się po nagłym urazie albo po przeciążeniu[1],
- przy końcu kości pojawia się obrzęk, ocieplenie lub widoczne zniekształcenie[1],
- zmienił się sposób zginania kończyny[1],
- z powodu bólu nie da się ruszać kończyną, oprzeć się na niej ani jej obciążyć[1],
- po wcześniejszym urazie samo skraca zabawę albo trening[1].
Leczenie powinno zacząć się jak najszybciej po urazie[2]. Zajmują się tym m.in. ortopedzi dziecięcy, pediatrzy i lekarze medycyny sportowej, a po wygojeniu fizjoterapeuta może pomóc odbudować siłę i ruchomość[2].
Jeśli martwi cię nie uraz, tylko to, czy jeszcze rośniesz, zapytaj pediatrę przy najbliższej wizycie. Po zamknięciu płytek kości nie wydłużają się już na długość[1], o czym piszemy w tekście czy można urosnąć po 18. roku życia.
Pytania i odpowiedzi
Czy płytki wzrostowe to to samo co chrząstki wzrostowe?
W jakim wieku zamykają się płytki wzrostowe?
Czy złamanie przez płytkę wzrostową zatrzyma wzrost?
Czy da się sprawdzić bez lekarza, czy płytki są otwarte?
Nie. Potrzebne jest zdjęcie RTG, na którym otwarte płytki widać jako ciemniejsze pasma przy końcach kości[5].
Czy trening siłowy uszkadza płytki wzrostowe?
Dobrze zaplanowany trening, z prawidłową techniką i pod nadzorem, nie wykazał szkodliwego wpływu na wzrost[6].
Źródła
- NIAMS (NIH): Growth Plate Injuries Symptoms, Types, & Causes niams.nih.gov
- NIAMS (NIH): Growth Plate Injuries: Diagnosis, Treatment, and Steps to Take niams.nih.gov
- Nemours KidsHealth: Growth Plate Fractures kidshealth.org
- Jee Y. H., Baron J., Journal of Pediatrics 2016: The Biology of Stature pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Nemours KidsHealth: X-Ray Exam: Bone Age Study kidshealth.org
- American Academy of Pediatrics: Resistance Training in Youth: Myth vs. Fact aap.org
- NIAMS (NIH): Kids and Their Bones niams.nih.gov
- Satoh M., Hasegawa Y., Frontiers in Endocrinology 2022: Factors affecting prepubertal and pubertal bone age progression pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Sepúlveda M. i in., EFORT Open Reviews 2022: Distal femoral fractures in children pmc.ncbi.nlm.nih.gov
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli martwi Cię wzrost Twój albo Twojego dziecka, porozmawiaj z pediatrą lub lekarzem rodzinnym. Zasady, według których piszemy, opisujemy na stronie O nas.
Czytaj dalej
Wszystkie artykuły- Do kiedy się rośnie? Dziewczęta, chłopcy i chrząstki wzrostoweDziewczęta rosną zwykle do około 14–15 lat, chłopcy do 16–17. Zobacz, kiedy zamykają się chrząstki wzrostowe i ile rośnie się po pierwszej miesiączce.
- Wiek kostny: co to jest, jak się go bada i co oznacza wynikWiek kostny to dojrzałość szkieletu oceniana na RTG ręki i nadgarstka. Zobacz, jak wygląda badanie, kiedy się je zleca i co znaczy wynik młodszy lub starszy.
- Czy siłownia hamuje wzrost? Co mówią pediatrzy i badaniaNie. Pediatrzy z AAP uznają to za mit: dobrze zaplanowany trening siłowy nie szkodzi wzrostowi. Sprawdź, gdzie jest ryzyko i jak ćwiczyć bezpiecznie.