Urośnij Pobierz za darmo

Nauka

Od czego zależy wzrost? Geny, środowisko i to, na co masz wpływ

Wzrost zależy przede wszystkim od genów: według MedlinePlus (NIH) około 80% różnic we wzroście między ludźmi wynika z odziedziczonych wariantów DNA[1]. Resztę dokłada środowisko, czyli odżywianie, zdrowie i warunki, w jakich dorastasz[1]. Genów nie zmienisz, ale nawykami możesz pomóc organizmowi wykorzystać to, co w nich zapisane.

Redakcja Urośnij Aktualizacja: 6 min czytania 8 źródeł

W skrócie

  • Geny tłumaczą około 80% różnic we wzroście, a badania dorosłych bliźniąt dają wyniki od około 68% u kobiet do 93% u mężczyzn[1][2].
  • Ze wzrostem wiąże się ponad 12 tysięcy wariantów DNA, dlatego nie ma jednego „genu wzrostu” i nie da się przewidzieć wyniku co do centymetra[4].
  • Środowisko też ma znaczenie: Polacy i Polki urodzeni w 1996 roku są średnio o około 14 cm wyżsi niż urodzeni w 1896 roku[6].
  • Masz wpływ na sen, jedzenie, ruch i dbanie o zdrowie, ale nie na geny ani wzrost rodziców.
  • Do pediatry warto pójść m.in. wtedy, gdy przed okresem dojrzewania przybywa mniej niż 5 cm na rok[8].

Ile wzrostu zapisane jest w genach?

Według MedlinePlus Genetics, serwisu amerykańskich Narodowych Instytutów Zdrowia (NIH), około 80% różnic we wzroście wynika z wariantów DNA odziedziczonych po rodzicach[1]. Pozostałą, mniejszą część tłumaczy środowisko, na przykład odżywianie[1].

Skąd to wiadomo? Głównie z badań bliźniąt. Bliźnięta jednojajowe mają niemal identyczne geny, a dwujajowe są do siebie podobne jak zwykłe rodzeństwo. Jeśli jednojajowe są do siebie bardziej podobne wzrostem, to znak, że duża część różnic zależy od genów.

W badaniu z 8 krajów, które objęło 30 111 par dorosłych bliźniąt, odziedziczalność wzrostu wyniosła u mężczyzn 87–93%[2]. U kobiet była niższa i bardziej zróżnicowana, około 68–84%[2].

U dzieci udział genów rośnie z wiekiem. Analiza 45 grup bliźniąt z 20 krajów, w wieku od 1 do 19 lat, pokazała, że jest największy w okresie dojrzewania: do 83% u chłopców i do 76% u dziewcząt[3].

Jedna ważna uwaga. Odziedziczalność opisuje różnice między ludźmi w danej grupie. Nie znaczy, że 80 z każdych 100 twoich centymetrów „pochodzi z genów”, a reszta z obiadów.

Dlaczego nie ma jednego genu wzrostu?

Wzrost jest cechą wielogenową. Składa się na niego bardzo wiele wariantów DNA, a każdy z nich zmienia wynik tylko odrobinę[1].

W 2022 roku w czasopiśmie „Nature” opisano badanie DNA około 5,4 mln osób. Naukowcy znaleźli 12 111 wariantów związanych ze wzrostem, skupionych w 7209 odcinkach DNA, które razem zajmują około 21% genomu[4].

Te warianty tłumaczą około 40% zmienności wzrostu u osób pochodzenia europejskiego i tylko około 10–20% w innych populacjach[4]. To inna miara niż wynik badań bliźniąt, więc nie odejmuj jej od 80% i nie porównuj wprost.

W praktyce wzrostu dziecka nie da się dokładnie przewidzieć[1]. Nawet rodzeństwo tych samych rodziców potrafi wyraźnie różnić się wzrostem.

Co poza genami wpływa na wzrost?

Geny wyznaczają potencjał, a warunki dorastania decydują, na ile uda się go wykorzystać. MedlinePlus wymienia odżywianie matki w ciąży, palenie papierosów i kontakt ze szkodliwymi substancjami w tym czasie, a po urodzeniu dietę dziecka, infekcje i dostęp do opieki zdrowotnej[1].

Znaczenie mają też czynniki społeczno-ekonomiczne, takie jak dochód, wykształcenie i zawód[1]. Według NIH dobrze odżywione, zdrowe i aktywne dziecko ma większą szansę, że jako dorosły będzie wyższe[1].

Najważniejsze czynniki, od których zależy wzrost
CzynnikCo wiadomoCzy masz wpływ?
GenyTłumaczą około 80% różnic we wzroście[1]Nie
CiążaLiczą się odżywianie matki, palenie i szkodliwe substancje[1]Nie, to już za tobą
OdżywianieRazem z infekcjami w dzieciństwie i okresie dojrzewania należy do kluczowych czynników[5]Tak, w dużej mierze
Choroby i leczenieInfekcje i dostęp do opieki zdrowotnej wpływają na wzrost[1]Częściowo
HormonyPrzy niedoborze hormonu wzrostu dzieci rosną mniej niż 5 cm na rok[7]Rozpoznaje i leczy lekarz
Warunki życiaDochód, wykształcenie i zawód też mają znaczenie[1]Raczej nie
AktywnośćAktywne, zdrowe dziecko ma większe szanse na wyższy wzrost[1]Tak

Snu nie ma w tabeli, bo nie znaleźliśmy rzetelnych danych, o ile centymetrów zmienia ostateczny wzrost. To nie znaczy, że jest bez znaczenia: wracamy do niego niżej, przy nawykach.

Dlaczego Polacy są dziś wyżsi niż sto lat temu?

Wpływ środowiska najlepiej widać na całych pokoleniach. Zespół badaczy NCD-RisC zebrał 1472 badania z udziałem ponad 18,6 mln osób i oszacował średni wzrost dorosłych urodzonych w latach 1896–1996 w 200 krajach[5].

Polska jest tam wymieniona wśród krajów Europy Środkowej z dużym przyrostem średniego wzrostu[5]. Aktualne średnie dla dzieci, nastolatków i dorosłych znajdziesz w tekście Średni wzrost w Polsce.

Średni wzrost dorosłych w Polsce według roku urodzenia (szacunki modelowe NCD-RisC)
Rok urodzeniaMężczyźniKobiety
1896163,7 cm[6]150,5 cm[6]
1996177,3 cm[6]164,6 cm[6]
Różnicaok. 13,7 cm[6]ok. 14,0 cm[6]

Dla porównania: największy przyrost w ciągu stulecia odnotowano u kobiet w Korei Południowej (20,2 cm) i mężczyzn w Iranie (16,5 cm), a najwyżsi na świecie są Holendrzy urodzeni w ostatniej ćwierci XX wieku, ze średnią powyżej 182,5 cm[5]. W części krajów Afryki Subsaharyjskiej i Azji Południowej średni wzrost niewiele się zmienił[5].

Różnice między krajami badacze przypisują głównie czynnikom pozagenetycznym. Za szczególnie ważne uznają odżywianie i infekcje w dzieciństwie oraz w okresie dojrzewania[5]. W niektórych krajach, np. w Finlandii i Wielkiej Brytanii, średni wzrost kolejnych roczników przestał się zwiększać na 2–3 dekady przed końcem badanego okresu[5]. Ranking krajów i miejsce Polski znajdziesz w tekście średni wzrost na świecie.

Na co masz wpływ, a na co nie?

Genów, wzrostu rodziców i tego, co działo się w czasie ciąży, nie zmienisz. Masz za to wpływ na codzienne nawyki, które w latach rośnięcia pomagają organizmowi korzystać z jego naturalnych możliwości. Nikt uczciwy nie obieca ci konkretnej liczby centymetrów, ale te rzeczy są w twoich rękach:

  • Sen. Kładź się o stałej porze i śpij tyle, ile potrzebuje twój wiek. Szczegóły znajdziesz w tekście sen a wzrost.
  • Jedzenie. Jedz regularnie i nie odchudzaj się na własną rękę, bo rosnący organizm potrzebuje energii, białka i wapnia. Więcej w poradniku co jeść, żeby urosnąć.
  • Ruch. Codzienna aktywność to część zdrowego dorastania, a pomysły znajdziesz w tekście ćwiczenia na wzrost.
  • Zdrowie. Lecz infekcje, chodź na bilanse i nie lekceważ długotrwałych dolegliwości, bo choroby i opieka zdrowotna też wpływają na wzrost[1]. Przykłady takich chorób to celiakia i nieleczona astma.
  • Pomiary. Mierz się co kilka miesięcy, rano i zawsze tak samo. Wtedy widzisz tempo wzrastania, a nie jedną przypadkową liczbę.

W aplikacji Urośnij sen, kalorie, woda i ruch są zadaniami w planie dnia, co ułatwia trzymanie się tych nawyków. Aplikacja nie zmieni genów i nie obiecuje centymetrów, pomaga pilnować codziennej rutyny.

Kiedy do lekarza?

Większość dzieci rośnie we własnym, zdrowym tempie. Lekarz patrzy jednak nie tylko na sam wzrost, ale też na tempo wzrastania, liczone z dwóch pomiarów zrobionych najlepiej w odstępie 6–12 miesięcy[8].

Porozmawiaj z pediatrą, jeśli zauważysz u siebie lub u dziecka któryś z tych sygnałów:

  • między 5. rokiem życia a początkiem dojrzewania przybywa mniej niż 5 cm wzrostu na rok[8],
  • wzrost leży poniżej 3. centyla dla wieku i płci, czyli w zakresie, który lekarze nazywają niskorosłością[8]; jak to sprawdzić, wyjaśniamy w tekście o siatkach centylowych,
  • dziewczyna w wieku 13 lat albo chłopak w wieku 14 lat nie ma jeszcze żadnych oznak dojrzewania[8],
  • wzrost dziecka wyraźnie odbiega od wzrostu rodziców[8].

Próg 5 cm na rok odnosi się do dzieci przed dojrzewaniem, bo w tym wieku norma to 5–6 cm na rok[8]. Po skoku wzrostowym tempo naturalnie maleje. Jak wygląda diagnostyka, opisujemy w tekście niski wzrost u dziecka.

U dzieci i nastolatków z niedoborem hormonu wzrostu przyrost jest mniejszy niż 5 cm na rok[7]. Wolniejsze rośnięcie mogą też powodować inne problemy zdrowotne, np. niedoczynność tarczycy, którą wykrywa się badaniem krwi[7], dlatego przyczynę zawsze ustala lekarz.

Pytania i odpowiedzi

Czy wzrost dziedziczy się po matce czy po ojcu?

Po obojgu rodzicach. Ze wzrostem wiąże się ponad 12 tysięcy wariantów DNA[4], a dziecko dziedziczy je zarówno po matce, jak i po ojcu.

Czy można być wyższym od rodziców?

Tak. Wzrostu dziecka nie da się dokładnie przewidzieć ze wzrostu rodziców[1]. Do tego w ciągu XX wieku średni wzrost w Polsce zwiększył się o około 14 cm[6].

Czy test DNA powie, ile urosnę?

Nie dokładnie. Znane dziś warianty tłumaczą około 40% zmienności wzrostu u osób pochodzenia europejskiego[4], a NIH podkreśla, że wzrostu dziecka nie da się precyzyjnie przewidzieć[1].

Dlaczego w jednych krajach ludzie są wyżsi niż w innych?

Według badaczy NCD-RisC różnice między krajami wynikają głównie ze środowiska, a nie z genów. Najważniejsze są odżywianie i infekcje w dzieciństwie oraz w okresie dojrzewania[5].

Źródła

  1. MedlinePlus Genetics (NIH): Is height determined by genetics? medlineplus.gov
  2. Silventoinen K. i in., Twin Research 2003: Heritability of adult body height: a comparative study of twin cohorts in eight countries pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  3. Jelenkovic A. i in., Scientific Reports 2016: Genetic and environmental influences on height from infancy to early adulthood pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  4. Yengo L. i in., Nature 2022: A saturated map of common genetic variants associated with human height pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  5. NCD Risk Factor Collaboration, eLife 2016: A century of trends in adult human height elifesciences.org
  6. NCD Risk Factor Collaboration: średni wzrost dorosłych według kraju, roczniki 1896–1996 (dane do eLife 2016) ncdrisc.org
  7. Nemours KidsHealth: Growth Problems kidshealth.org
  8. American Family Physician (AAFP, 2015): Evaluation of Short and Tall Stature in Children aafp.org

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli martwi Cię wzrost Twój albo Twojego dziecka, porozmawiaj z pediatrą lub lekarzem rodzinnym. Zasady, według których piszemy, opisujemy na stronie O nas.